श्रीरंगनाथस्वामीकृत

योगवासिष्ठ

वैराग्य प्रकरण

श्रीगणेशाय नमः ॥ श्री सरस्वत्यै नमः ॥ श्रीमत्‍सद्‍गुरुनिजानंदाय नमः ॥

जय श्रीसहजानंद । परात्पर परमबोध ।

सच्चिदानंदैक अगाध । श्रीगुरुवर्या ॥ १ ॥

जयजय नित्य निर्मळ । स्वप्रकाशाखिलमंगळ ।

जयजय पूर्णानंद सोज्वळ । श्रीगुरुवर्या ॥ २ ॥

जयजय पूर्णानंदघन । विहितद्रष्टादृष्यदर्शन ।

चित्सुखाब्धि जगदैकभान । श्रीगुरुवर्या ॥ ३ ॥

जयजय स्वसंवेद्य । जयजय परात्परैकवंद्य ।

सर्वातीत सर्वाद्य । श्रीगुरुवर्या॥ ४ ॥

जयजय निजानंदनिरंतर । जयजय प्रकाशकर ।

जयजय नित्यानंदभास्कर । श्रीगुरुवर्या ॥ ५ ॥

जयजय गुणत्रयविरहित । जयजय सर्व सर्वातीत ।

ज्ञातृज्ञेयज्ञानविरहित । श्रीगुरुवर्या ॥ ६ ॥

जयजय सर्वोत्तम । पंचविंशतितत्त्वोत्तम ।

सर्वसाक्षी परम । श्रीगुरुवर्या ॥ ७ ॥

जयजय जगद्‍गुरो । पूर्णानंदैककल्पतरो ।

निरतिशयानंदप्रवरो । श्रीगुरुवर्या ॥ ८ ॥

जयजय अक्कल कलाशून्य । सच्चिदानंदैकचैतन्यघन ।

सर्वत्रैक सर्वविहीन । श्रीगुरुवर्या ॥ ९ ॥

जयजय निजानंदमूर्ते । मूर्तामूर्तैक अमूर्ते ।

नित्यनिरंजन विश्वपते । श्रीगुरुवर्या ॥ १० ॥

ऐसे दश श्लोकींचे स्तवन । प्राकृत वाणी केलें जाण ।

तोषावया तुजलागून । श्रीगुरुवर्या ॥ ११ ॥

म्हाणो तूं बाप तूं माये । येणे तुझी स्तुति नोहे ।

तुझें रूप सर्वथा स्तव्य नव्हे । अरूपपणे ॥ १२ ॥

यालागीं मौन तुझें स्तवन । अक्रियता तेंचि पूजन ।

न चिंतन हेंचि ध्यान । ध्येयविहीन ॥ १३ ॥

ययापरी तुझे भजन । तूं सर्व इंद्रियां अग्राह्य जाण ।

स्वसंवेद्यत्व संपूर्ण । ययालागीं तुज ॥ १४ ॥

करितांचि जी नमन । स्वयें ब्रह्मचि होईजे पूर्ण ।

तेथ इतरा सिद्धींची कोण । गणना करी ॥ १५ ॥

ऐसिया जी गुरुमूर्ति । तुज वंदूनि पुढतपुढती ।

करीतसें जी आर्त्तमति । साम्यरस्यें तुज ॥ १६ ॥

यालागी माझी वाक्यरिद्धि । करी कृपारसायनसिद्धि ।

जेणें ऐश्वर्य तुझें बोधी । ग्रंथव्याजें ॥ १७ ॥

हे ऐकोनिया विनवणी । प्रसन्न श्रीगुरु चिंतामणि ।

प्रकाशकरिता जाला वाणी । निजानंदें ॥ १८ ॥

वरदकर ठेवूनि शिरीं । ग्रंथ निर्माणीं आज्ञा करी ।

तोची प्रसादुअंगिकारी । महाप्रसाद हे ॥ १९ ॥

तुझी व्यक्ति तोचि गणेशु । करी सकळ विघ्नांचा नाशु ।

तुझी वाचा तोची प्रकाशु । शारदेचा ॥ २० ॥

यालागीं तुज वाणी सर्व लाभे । परी सर्व लाभें तूं न लाभे ।

यालागीं तुझ्या वंदनीं शोभे । सर्वां वंदन ॥ २१ ॥

जैसे वृक्षमूलसिंचनीं । शाखोपशाखा पावे पाणी ।

शाखा सिंपतां निर्वाणी । कोरडें मूळ ॥ २२ ॥

यालागीं सर्वपणें तूं येकु । हा पूर्वींच बोलिला विवेकु ।

कोणी करील कुतर्कु । म्हणऊनियां ॥ २३ ॥

म्हणोनी केलें तुज नमन । तेणें सर्व देवां सर्व सिद्धि वंदन ।

जाहलेंचि असेल परिपूर्ण । श्रीगुरुराया ॥ २४ ॥

येथें वचनें श्रीगुरुरावो । संतोषोनि दिधला पसावो ।

म्हणती ग्रंथ बोलें साभिप्रावो । अति गोडपणे ॥ २५ ॥

तूं जें जें प्रमेय बोलसी । तें तें वेदार्थूचि परियेसी ।

सुख होय सज्जनांसी । तेंची करी निरूपण ॥ २६ ॥

तो महा प्रसादू घेवोनी शिरीं । प्रेमें चरणद्वय नमस्कारी ।

जी जी महा प्रसादु संसारी । लाधलों आजी ॥ २७ ॥

तरी तुझी होतांचि प्रसन्नता । सिद्धपणाची याया ग्रंथा ।

तेथें तूंची होवोनि श्रोता । वदवीं मज करुनि ॥ २८ ॥

ऐसी करी विनंति इतुकी । तंव वरदहस्त ठेवी मस्तकीं ।

तेणें मी हो‍उनि परम सुखी । बोलें ग्रंथु ॥ २९ ॥

आतां साधु जनांसि करूं नमन । जयां दीनोद्धारीं सामर्थ्य पूर्ण ।

ज्यांसि जालिया अनन्यशरण । ब्रह्म पूर्ण पैलाभे ॥ ३० ॥

तयां योग्य निरूपण । करावया सामर्थ्य धरी कोण ।

परी ते भावाचे भोक्ते जाण । कृपाळत्वें ॥ ३१ ॥

जैसें नेणतें जें बाळ । पितृमुखीं घाली कवळ ।

स्वयें करूनि अळुमाळ । मूखची पसरी ॥ ३२ ॥

ऐसिया स्नेहाची जाति । नेणें युक्तायुक्त प्रतीति ।

बाळकें दिधलें तें अति प्रीति । अंगिकारी तूं ॥ ३३ ॥

तैसा मीही संतांचा पढियंतां । ते अंगिकारिती भलता नेणता ।

तेणेंचि होइन सरता । तिहीं लोकीं ॥ ३४ ॥

यालागी बोबडी बोली । बोलेन ग्रंथ नवाळी ।

श्रोता वक्ता ज्ञानांशु माळी । श्रीगुरु स्वामी ॥ ३५ ॥

सहज पूर्ण निजरंगाचा । ग्रंथ बोलेन रसाळ वाचा ।

जो संवाद श्रीवसिष्ठाचा । परब्रह्मेसी ॥ ३६ ॥

परब्रह्म जें कां निर्वाण । तेंचि लीलाविग्रही जालें जाण ।

तारावया भक्तजन । साकाररूपें ॥ ३७ ॥

जही धरिलें रूप साकार । तही ब्रह्म तें निर्विकार ।

अज्ञान भ्रमें विकार । मानिति मूढजन ॥ ३८ ॥

यालागी भक्तानुग्रहार्थ जाण । श्रीरघुनाथावतार पूर्ण ।

पूर्णानंदैक चिद्‍घन । सकारत्वेंही ॥ ३९ ॥

धरूनि तनु अति श्यामल । राजीवलोचन कोमल ।

पूर्ण गात्र वेल्हाळ । पायिकपणें ॥ ४० ॥

स्वयें निष्प्रपंच आपण । करी प्रपंचाचें विटंबन ।

आणि शरणांगता जाण । आनंदकारी ॥ ४१ ॥

जरी रूप धरिलें साकार । तरी सच्चिदानंद निर्विकार ।

न लोपोनियां अति सुंदर । मिरवी रूपा ॥ ४२ ॥

नूतन जलधरू जयापरी । अति श्यामता बाणे शरीरीं ।

नाना अतस पुष्पांचियापरी । अंगकांति आंगी ॥ ४३ ॥

अरूणवर्ण चरणतलें । जैसें नभ सिंदुरें डवरिलें ।

तैसें पादतल मिरवलें । प्रति सुरंग ॥ ४४ ॥

तया ध्वज वज्र ऊर्ध्व रेखांकित । पद्मद्वयें शोभा दावित ।

पदप्रदेश सुनील शोभत । तोडरयुक्त ॥ ४५ ॥

वांकी नूपुरें चरणीं । त्यांचा नादु तोचि वेदध्वनि ।

उरुपोटरियांची मिरवणी । अलोलिकपणें ॥ ४६ ॥

कटितटीं पीतवसन । पीतांबरु केला परिधान ।

विद्युल्लता वेढी सजलघन । तैसा शोभे ॥ ४७ ॥

वरी साडेपंधरयाची मेखला । रत्‍नखचित दीप्तिमेळा ।

तेज न समाये नभ मंडळा । सतेजपणें ॥ ४८ ॥

तळीं मोतियांच्या झल्लरी । क्षुद्रघंटिका वाजती नानापरी ।

मनोहर दोंदावरी । दक्षिणावर्त्तनाभी ॥ ४९ ॥

जें कीं ब्रह्मयाचें जन्मस्थान । चराचरांचे विश्रांतिभुवन ।

तेथूनि रोमराजि सकोमलपण । हृदयावरी ॥ ५० ॥

हृदय अति विशाळ । जैसें चिदाकाश अति निर्मळ ।

दक्षिणांगीं सकोमळ । श्रीवत्सपद ॥ ५१ ॥

वामभागीं श्रीविराजित । ते शोभा न बोलवे ईषत ।

कंठी कौस्तुभ झळाळित । तेजें लोपत दिनमणि ॥ ५२ ॥

चौभुजांचा अंतर्भाव । दोंचि भुजीं केला गौरव ।

चौं भुजांची बरव । दावी दों भुजीं ॥ ५३ ॥

अभय वरद हस्त दोनी । उभारले भक्तांलागुनी ।

कार्यसमयीं धनुष्यबाण घेउनी । मिरवी शोभा ॥ ५४ ॥

दशांगुळें वीरकंकणें । अंगदादि मिरवती भूषणें ।

मुखशोभा वरिती चंद्रकिरणें । अति सुढाळत्वें ॥ ५५ ॥

मकराकारें रत्‍नजडित । कर्णीं कुंडलें तळपत ।

ते दीप्ति असे पडत । गंडस्थळावरी ॥ ५६ ॥

हनुवटी शुद्ध पातळ । श्मश्रु बाणताती कोमळ ।

अधर सुंदर वेल्हाळ । वोष्ठद्वय ॥ ५७ ॥

स्मितहास्य मिरवें वदनीं । तेथें पुरे भक्तांची धणी ।

स्थिरावले सर्व विसरोनि । अवयवसमूह ॥ ५८ ॥

जैसे दालिंबफल विकासत । अंतरीं वीज झळाळित ।

तैसी ओष्ठामाजी शोभत । दंतपंक्ति ॥ ५९ ॥

बोलतां चौकीचे दंत झळाळिती । तेणें लोप सूर्याची दीप्ति ।

नासिक मनोहर सरळ स्थिति । सुंदरपणें ॥ ६० ॥

वायु हिंडतां सैराट । विसरला आत्मसुखाची वाट ।

मग राहिला निकट । नासापुटीं ॥ ६१ ॥

प्राणरूपीं करी अवस्थान । रामाच्या नासापुटीं विश्रमोन ।

राहिला आनंदेंकरून । घ्राणरूपें ॥ ६२ ॥

राजीवनयन अति सुरेख । नयनप्रांत आरक्त पीयूख ।

वर्षत अवलोकन संतोख । भक्त परम सुख पावती ॥ ६३ ॥

भोंवयारवा धनुष्यकार । व्यंकटा सुनीळमनोहर ।

मदनासीच करिती मार । लावण्यपणें ॥ ६४ ॥

जैसें ब्रह्मसुख निश्चळ । तैसें मनोहर विशाळ कपाळ ।

वरी कुंकुमकेशरांकित निर्मळ । चंदन शोभे ॥ ६५ ॥

आकर्ण रेखिला टिळा । मध्यें रत्‍नाक्षतांचा टिळकु भला ।

ते शोभे बोलतां पांगुळा । वाचा होती ॥ ६६ ॥

रत्‍नखचित मुकुट शिरीं । खणोखणीं हिरियांची हारी ।

नीळ शोभे शिखरावरी । अनर्घ्यपणें ॥ ६७ ॥

जैसा षोडशकळीं पुरला । शरत्काळीं पौर्णिमे उगवला ।

वर्तुळ सोज्वळ शोभला । गगनीं इंदु ॥ ६८ ॥

तैसी मुखशोभा निरुपम । पूर्ण चंद्रही उपमेसि विषम ।

देखोनि भक्तोत्तम । उल्हासती ॥ ६९ ॥

देखोनियां रघुनाथासी । परमानंदु संसारियांसि ।

वा समाधि होय विरक्तांसी । अपूर्व काय ॥ ७० ॥

यालागीं सच्चिदानंदघन । साकारत्वें रघुनाथ आपण ।

अवलंबोनि अज्ञानपण । मनुष्यत्व मिरवी ॥ ७१ ॥

तो स्वयें जऱ्ही ज्ञानमूर्त्ति । तऱ्ही लौकिकीं न प्रगटिली व्यक्ति ।

जन तारावया प्रश्नोक्ति । करी नेणता ऐसी ॥ ७३ ॥

याचिया प्रश्नाचें उत्तर । देता श्रीवसिष्ठ चतुर ।

यथानाम ग्रंथ पूर्वापार । वासिष्ठ बोलिजे ॥ ७३अ ॥

परमगुरुत्वें जो वरिष्ठ । ज्ञानविज्ञानें अति श्रेष्ठ ।

म्हणोनि बोलिजे वसिष्ठ । ज्ञानगुरू ॥ ७४ ॥

बोलिला श्रीरामाप्रति । तया संवादाची परम ख्याति ।

भोगिताती विमलमति । योगेश्वर जे ॥ ७५ ॥

आतां रामपदाचें व्याख्यान । यथामति करूं निरूपण ।

राम बोलिजे कोण्या गुणें । तेंही सांगों ॥ ७६ ॥

यदर्थीं स्वयें श्रुति । रामपदातें वाखाणिती ।

तेंचि कृपा करूनि संती । सारार्थ ऐकावें ॥ ७७ ॥

 

श्रुति ॥ रमंते योगिनोऽनंते सत्यानंदे चिदात्मनि । इति रामपदेनासौ परंब्रह्माभिधीयते ॥

 

शमदमादि साधनीं संपन्न । जे योगीश्वर परम पावन ।

ते निरंतर रमती तें स्थान । परब्रह्म बोलिजे ॥ ७८ ॥

तेंचि रामरूपें असे वर्त्तत । त्यासीच परब्रह्म बोलिजेत ।

जें कीं सत्यज्ञानानंद अनंत । प्रियत्वें आत्मा ॥ ७९ ॥

सत्य शब्दें सत्ता बोलिजे । अस्तित्वें जे सर्वत्र सुझे ।

घटःसन पटःसन म्हणिजे । तेचि सत्ता ॥ ८० ॥

आहे शब्दें जें जें बोलिती । ते ते जाण सत्तेची व्यक्ति ।

सत्ता अनुस्यूत अबाधिती । वर्ते सर्वत्र ॥ ८१ ॥

आहेपणें जें जें भासे । तें तें वस्तु जाण विश्वासें ।

तेथेंचि ज्ञान आनंदु वसे । केवळीं पाहतां ॥ ८२ ॥

सर्वांचें निरसणें । केवळ उरे जे सत्तारूपपणें ।

तेथेंचि आनंद कोंदलेपणें । स्वतःसिद्ध ॥ ८३ ॥

सत्ता जेथें जेथें भासे । तेथील विशिष्ट येकसरिसें ।

प्रत्यक्ष जो पदार्थ दिसे । तो सांडावा कीं ॥ ८४ ॥

दृश्य तें तंव मिथ्यभूत । म्हण‍ऊन टाकावें समस्त ।

केवळ सत्ताचि सुनिश्चित । निवडोनि घ्यावी ॥ ८५ ॥

तेहि सत्ता जे जड नव्हे । केवळ ज्ञानरूप आहे ।

ज्ञानविहीन केवीं राहे । सत्ता सत्तारूपें ॥ ८६ ॥

तें सकळांचें प्रकाशक । ज्ञानमात्रचि जें येक ।

सत्तामिश्रित सम्यक । नाहीं अनेक जिये ठायीं ॥ ८७ ॥

ज्ञानावेगळी जे सत्ता । ते जडत्वें पाषाणतुल्यता ।

म्हणवोनि युक्त ते तत्वता । चित्कला पूर्ण ॥ ८८ ॥

सत्ता आणि प्रकाश । आतुडे जेथ सुख असोस ।

आहेचि पैं निराभास । स्वतःसिद्ध ॥ ८९ ॥

दुसरें मिश्रित नसतां । केवळ सुख प्रकाशतां ।

पाविजेचि कीं ब्रह्मवेत्ता । योगीश्वरीं ॥ ९० ॥

ऐसें असोनियांही अनंत । त्रिविध परिच्छेद विरहित ।

देश काळ वस्तु हे निश्चित । परिच्छेद तिन्ही ॥ ९१ ॥

 

संमति श्लोक ॥ दिक्कालाद्यनवच्छिन्नानंत चिन्मात्रमूर्तये ।

स्वानुभूत्यैकसाराय नमः शांताय तेजसे ॥ १ ॥

 

आतां परिच्छेदत्रयाचें लक्षण । तेंही सांग सांगेन ।

श्रोतां हो‍ऊनि सावधान । परिसावें जी ॥ ९२ ॥

ग्राम येक येकला असे । त्या सभोंवतें अरण्य वसे ।

परी सर्वत्र व्यापक ग्राम नसे । म्हणोनि परिच्छिन्नता ॥ ९३ ॥

म्हणोनि ग्राम एकदेशी जाला । सर्वत्र नाहीं तोचि देखिला ।

म्हणोनि देशपरिच्छेद त्या आला । नश्वर भला याचिलागीं ॥ ९४ ॥

जें देशें करूनि परिच्छेदलें । तें नश्वर सहजें जालें ।

तैसें ब्रह्म नव्हे तें व्यापलें । सर्वत्र देशीं ॥ ९५ ॥

ब्रह्म तें तंव सदोदित । सर्व देशीं सर्वत्र असत ।

ग्राम तो भूमिचवरि दिसत । नाहीं वर्तत सर्व लोकीं ॥ ९६ ॥

ब्रह्म तें स्वर्गमृत्युपाताळभुवनीं । पुरोनि उरलेंसे निर्वाणीं ।

सर्वत्र सर्व देशीं भरोनि । कोंदलेंसे ॥ ९७ ॥

आतां काळपरिच्छेद तो ऐसा । पदार्थमात्रीं दिसे सहसा ।

क्षणें दिसे क्षणें नाश । पावतु जाये ॥ ९८ ॥

येके काळीं घट दिसे । तोचि कल्पांतुवरी नसे ।

मध्येंचि अल्प काळें नाशे । म्हणोनि नसे सर्वदा ॥ ९९ ॥

पुष्पादि पदार्थ देखिजेती । क्षण येका नाहींच होती ।

वस्त्र नूतन षण्मासाती । असेचिना ॥ १०० ॥

तैसें दिवसाचें रात्रीं नाहीं । रात्रींचे दिवसा न भेटे कांही ।

स्वप्नी तरी तियें दोन्हीही । असतीचना ॥ १ ॥

एके काळीं वर्तमान । आणि दुसरे काळीं जें क्षीण ।

तो काळपरिच्छेद संपूर्ण । सर्व पदार्थीं ॥ २ ॥

हेंचि नश्वरपणाचें लक्षण । जें क्षणें उदयो क्षणें क्षीण ।

म्हणोनि तो अनात्मा जाण । नेतिमुखें निरसे ॥ ३ ॥

तैसें नव्हे परब्रह्म । सर्वकाळीं सर्वदा सम ।

अवस्थात्रयीं नव्हे विषम । येक रूपत्वें ॥ ४ ॥

म्हणोनि काळें नाहीं परिच्छेदलें । म्हणोनि अनंत नामासि आलें ।

अंतु नाहीं कोणत्या बोले । तिहीं प्रकारे जया ॥ ५ ॥

तैसाचि वस्तुपरिच्छेद नसे । दुसरें तयाहूनि जेथें न दिसे ।

तें वस्तु अपरिच्छेद ऐसें । जाणावें कीं ॥ ६ ॥

आकाश सर्वत्र सर्व देशीं । आहे हे प्रतीति जगासी ।

आणि काळें नाश नाही तयासी । हेंही देखिलें ॥ ७ ॥

स्वर्ग मृत्युपाताळीं । नानाब्रह्मांडांच्या मेळीं ।

असे आकाशपोकळी । सर्व देशीं ॥ ८ ॥

आकाशेंवीण ठावो रिता । नाहींच जाणिजे सर्वथा ।

तैसें सर्वकाळीं तिनी अवस्थां । आकाश असे ॥ ९ ॥

म्हणोनि देशकाळपरिच्छेद । आकाशास नाहीं बाध ।

तेचि तें देशकाळ निर्विवाद । वर्त्तत असे ॥ ११० ॥

परी पृथ्व्यादिकें महाभूतें । दुजेपणें असती वर्ततें ।

घटपटादि व्यक्तें । नाना भासती ॥ ११ ॥

येणें वस्तुपरिच्छेद आला त्यासी । म्हणोनि दृश्य नश्वर सर्वांसी ।

आत्मा निरंश आनंदराशि । अपरिच्छेद ॥ १२ ॥

म्हणोनि दुजें नाहीं तैसें । जगडवाळ तो अध्यारोप भासे ।

तें मिथ्यापणें नाहीं ऐसें । येणें विचारें ॥ १३ ॥

म्हणोनि देशकाळवस्तुविचारें । परिच्छेद नाहीं सर्व प्रकारें ।

अंतु न पवे कोणे निर्धारें । म्हणोनि अनंतु बोलिजे ॥ १४ ॥

यालागीं सत्ता सुखरूप प्रकाश । अनंत अपरिच्छेद्य निरंश ।

आत्मा प्रिय उदास । ब्रह्म‍ऐसें ॥ १५ ॥

(एवं दिक्कालाद्यनवच्छिन्न । अनंत तथा चिद्‍घन ।

स्वानुभूत्यैक रस जाण । शांत आणि तेजोरूप ॥ १ ॥ )

येणें तिनी भेद निरसले । जे स्वजातीय विजातीय स्वगत बोलिले ।

तेही आतां सांगो भले । प्रसंगेंचि ॥ १६ ॥

देहादिप्रपंच तितुका विजाति । भेदु नाहीं तयाप्रति ।

ते नश्वरपणें मिथ्या भासती । सत्य त्रिजगतीं परब्रह्म ॥ १७ ॥

सत्य दुसरें जरी असे । तरी वस्तुसि परिच्छेद दिसे ।

दुजें नसतां तेंचि वसे । परिपूर्णत्वें ॥ १८ ॥

विजातीय जरी साच असतें । तरी ब्रह्मेसि भेदु दावितें ।

तें सत्य नसतां येकुलतें । येकत्वें ब्रह्म ॥ १९ ॥

शुक्तिकेच्या ठायीं रजत । भासलेपणें कायि भेदु दावित ।

कीं रज्जुसर्पेंसि भेदु भासत । दुजेपणें ॥ १२० ॥

भासतां न भासतां भेदु नाही । जरी मृगजळ रश्मीच्या ठायीं ।

नाना स्वप्नपुरुषासी कांही । भेदु करी ॥ २१ ॥

तैसें भासतांही जगडवाळ । मिथ्यापणें ब्रह्मचि केवळ ।

भेदु नसोनि नित्य निर्मळ । अद्वयपणें ॥ २२ ॥

आणि कारणाचें जें कार्यजात । तितुकें कारणचि जाण निश्चित ।

नाहीं भेदु तया असत । येक रूपत्वें ॥ २३ ॥

तैसी जगाची उत्पत्तिलयस्थिति । ब्रह्मावेगळी कोठें वर्त्तती ।

म्हणोनि तेचि तें सुनिश्चिती । भेदु तो मिथ्या ॥ २४ ॥

सुवर्णाचें कार्य अलंकार । तें सुवर्णचि मनोहर ।

नाहीं तेथ भेदांतर । तयापरी हें ॥ २५ ॥

तैसेपरी सजाति । ईश्वरब्रह्मादित्रय भासती ।

ते तंव स्वतः चिद्‍घनमूर्त्ति । भेदु तो औपाधिक ॥ २६ ॥

माया अविद्येचिया प्रतीति । जीवेश्वरासि भेद भासती ।

तेही अनेक स्फुरती । अज्ञानवशें ॥ २७ ॥

तऱ्ही मुळीं अविद्या नव्हे विद्यमान । मिथ्यापणेंचि व्यर्थ भान ।

लटिकेनि साचासि भिन्नपण । तें तंव न घडे ॥ २८ ॥

मुखापुढें अनेक दर्पण । दावितां मुखा आलें अनेकपण ।

तऱ्ही मुख काय जालें भिन्न भिन्न । विचारितां ॥ २९ ॥

नाना घटांच्या अनेकपणीं । भासतांही नव्हे अनेक तरणि ।

तो येकुला येक स्वस्थानीं । भेदुकाहाणी असत्य ॥ १३० ॥

शर्करेचा परिवारु केला । तो शर्करेसि भिन्न नाहीं जाला ।

साकरपणेंचि संचला । येकरूपत्वें ॥ ३१ ॥

तैसे जीवेश्वर भिन्न भासती । हे तंव समूळ मिथ्या भ्रांती ।

म्हणोनि येकत्वा नये खंति । येकपणेंचि ॥ ३२ ॥

म्हणोनि भेद सजाति । ब्रह्मासि नाहीं सर्वार्थीं ।

येकत्वें अभेदमूर्ति । निघोटपणें ॥ ३३ ॥

आतां भेदु बोलिजे स्वगत । सत्य ज्ञान सुखादि येथ ।

तऱ्ही तें एक स्वरूपचि निश्चित । भेदु अंतर्गत राहेना ॥ ३४ ॥

सत्ता ज्ञानाहूनि भिन्न नसे । ज्ञानहीन तें जड असे ।

जड तें अनात्मा सर्वांशे । मिथ्याभूत ॥ ३५ ॥

अथवा ज्ञान सत्तेहूनि वेगळें । म्हणतांचि तें कल्पित जालें ।

कल्पितासि सत्यत्व कोणें बोलें । विचारिजे ॥ ३६ ॥

म्हणोनि सत्ता आणि ज्ञान । परस्परें नव्हती भिन्न ।

तैसेंचि सुखही तज्ञपण जाण । अभिन्नपणेंसी ॥ ३७ ॥

सुख सत्तेहूनि वेगळें करितां । तरी ते सुख कल्पित तत्त्वता ।

विषयसुखाचे परी नश्वरता । येईल तया ॥ ३८ ॥

सत्ता सुखावेगळी जाण । असतां येथें प्रवर्त्ते कोण ।

सुखेंविण पाषाण । सेवी कोण्ही ॥ ३९ ॥

आतां सुखावेगळें ज्ञान । तेंही तें ऐसेंचि जाण ।

सुखही ज्ञानेंविण । तेंही जड ॥ १४० ॥

एवं सत्ता प्रकाश सुख । परस्परें येकत्वें येक ।

स्वगतभेद निःशेख । नाहींच ब्रह्मीं ॥ ४१ ॥

म्हणोनि ब्रह्म तें अद्वयानंद । सच्चिदानंद अगाध ।

नाहीं तया देशकाळविच्छेद । अनंतपणें ॥ ४२ ॥

ऐसें जें ब्रह्म बोलिजे । तेचि राम शब्दें जाणिजे ।

राम तो सच्चिदानंद सहजें । बोले स्वयें श्रुति ॥ ४३ ॥

येणें रामपदाचें व्याख्यान । वाखाणिलें सच्चिदानंद जाण ।

इत्यादि शब्दें ब्रह्म निर्वाण । बोलिजे रामु ॥ ४४ ॥

हें महावाक्याचें रहस्य । जीवब्रह्माचें सामरस्य ।

ब्रह्मस्वरूप सावकाश । बोलिलें होय ॥ ४५ ॥

सच्चिदानंदपद वाखाणिलें । सर्व ग्रंथाचें सार बोलिलें ।

तें रामपदें सिद्ध जालें । शब्द ब्रह्म सर्व ॥ ४६ ॥

असो अनुभवी जाणती मातु । येरां नकळे हा वृत्तांतु ।

परी अनुभवियांलागीं हा ग्रंथु । आरंभिलासे ॥ ४७ ॥

असो एवंभूत हा रघुनाथ । रामपदें ब्रह्म सदोदित ।

तो श्रोता वसिष्ठाचा येथ । जग‍उद्धारक ॥ ४८ ॥

या रामवसिष्ठांचा संवाद । तें वासिष्ठ बोलिजे विशद ।

शतकोटी रामायण अनुवाद । श्रीवाल्मीकीनें केला ॥ ॥ ४९ ॥

त्यामाजी गोड निरूपण । सर्वांसि विश्रांतीचें स्थान ।

तें हें वासिष्ठसार जाण । ग्रंथरावो ॥ १५० ॥

जिहीं देखिलें नाहीं वसिष्ठ । तयां न चुकती संसारकष्ट ।

अज्ञानें जालें निकृष्ट । ज्ञानाभावें ॥ ५१ ॥

संसृति चुकवायाचें मूळ । येक ब्रह्मज्ञानचि निर्मळ ।

येर उपाय तो केवळ । काळक्षेप करणें ॥ ५२ ॥

व्रत तप दान तीर्थाटन । यज्ञादिसाधन गहन ।

तें संसृतीसीच कारण । आत्मज्ञानें विरहित ॥ ५३ ॥

तया आत्मज्ञानाचें निजमंदिर । कीं ज्ञानरूपचि मनोहर ।

तेंचि तें वासिष्ठसार । ग्रंथरूपें ॥ ५४ ॥

 

संमती श्लोक ॥ यावन्ननुग्रहः साक्षाज्जायते परमेश्वरात ।

तावन्न सद्‍गुरुः कश्चित्सच्छास्त्रमपि नो लभेत ॥ १ ॥

 

जया नाहीं सद्‍गुरुसि भेटी । तया प्रवेशु कैंचा वासिष्टीं ।

यालागीं अध्यात्मशास्त्राच्या मुकुटीं । वासिष्ठरत्‍न शोभे ॥ ५५ ॥

यालागीं सर्व प्रकारें । वासिष्ठीं प्रवेशु करा बारे ।

अर्थु कळलिया निर्धारें । ब्रह्मचि तुम्ही ॥ ५६ ॥

परब्रह्मचि वसिष्ठ राम । या दोघांचा संवाद निरुपम ।

तो ग्रंथव्याजें परम । ब्रह्मरूप ॥ ५७ ॥

त्याही मधील प्रकरणांतरीं । श्लोक निवडूनियां चतुरीं ।

वासिष्ठसारकुसरी । नवनीत ॥ ५८ ॥

प्रकरणानुक्रमेंविशेषें । श्लोकसंबंध प्रकरण मिषें ।

वासिष्ठाचें सर्वांशें । प्रतिबिंब ॥ ५९ ॥

सर्व वासिष्ठाचा अर्थसार । तेंचि बोलिजे वासिष्ठसार ।

भाग्यें उत्कंठ जो चतुर । तयासिचि लाभे ॥ १६० ॥

वासिष्ठसाराचा श्लोकचरण । त्याचे अर्थीं होता श्रवण ।

समाधिसुख आपण । बाणें स्वयें ॥ ६१ ॥

समाधिचि वरी तयासी । जे निर्वाण तुर्यग परियेसीं ।

कृतकृत्यता अनायासीं । समाधि त्या लाभे ॥ ६२ ॥

तुम्ही दिधलिया अवधान । मुकया वक्तृत्व संपूर्ण ।

सार वक्ताचि मुकावे जाण । अनवसरें तुमचेनि ॥ ६४ ॥

यालागीं मायबाप जे तुम्ही संत । त्यांप्रति विनवितसें आर्त ।

अवधानाचें दान दत्त । करावें म्हणोनि ॥ ६५ ॥

तुमचेनि ऐश्वर्य बोलता । साशंक तुम्हीं अवधान नेदितां ।

तुमच्या कृपाकटाक्षें पूर्णता । बाणे सर्वांपरी ॥ ६६ ॥

यालागी पूर्ण द्यावें अवधान । तुम्ही बोलविला मी बोलेन ।

पुंसा पढविजे आपण । स्वसंतोषाचिलागीं ॥ ६७ ॥

ऐसिया विनवणीसाठीं । संतीं पाहिलें कृपा दृष्टि ।

आतां ग्रंथु उठा‍उठी । बोलेन मी ॥ ६८ ॥

तंव संत म्हणती भलाभला । तुवां थोर उपकार केला ।

ब्रह्मानंदाचा सोहळा । भोगविसी आम्हां ॥ ६९ ॥

आतां झडकरी कथन करीं । विलंबू न करीं क्षणभरीं ।

तोचि प्रसादु वंदुनि शिरीं । ग्रंथु वैखरी बोले माझी ॥ १७० ॥

अहो वासिष्ठसाराचें व्याख्यान । महाराष्ट्रवाणी करणें जाण ।

हें तों अपाडें अघटमान । सर्वांपरी ॥ ७१ ॥

समुद्र तरायालागीं । होडगें मेळविजे आशेलागीं ।

तैसें हें सर्वांगी । अपाड असे ॥ ७२ ॥

परि येथ इतुकाचि धिंवसा । जे कर्णधार सद्‍गुरु ऐसा ।

आणि तुमचे कृपेचा सहसा । सुवायो साह्य ॥ ७३ ॥

इतुकी सामग्री करितां । ग्रंथाब्धि हेळां तरतां ।

प्रयास नाहींत सर्वथा । म्हणोनि प्रवर्तलो ॥ ७४ ॥

जो वाचादिकांचा प्रकाशकु । तो वदविता श्रीगुरुनायकु ।

आणि तुमचा पूर्ण कृपावलोकु । तेणें सकळ सिद्धी ॥ ७५ ॥

आतां ग्रंथार्थुचि बोलेन । श्रोतीं द्यावे अवधान ।

श्रीरघुनाथ वैराग्य पूर्ण । असतांचि दावी ॥ ७६ ॥

तो स्वयें परब्रह्म निर्गुण । वैराग्यसाधनीं साध्य जाण ।

ते वस्तूसि वैराग्य पूर्ण । हा लौकिकार्थ ॥ ७७ ॥

लोकसंग्रहार्थ आपण । दावी आपणा अज्ञान ।

वैराग्य आणि गुरुभजन । लोकसंग्रहार्थ ॥ ७८ ॥

जो परब्रह्म पुतळा । त्यांसि कैंची अज्ञानकळा ।

वैराग्यादिसाधनमेळा । तोही तैसाची ॥ ७९ ॥

बाप कृपाळु जगजेठी । जगदुद्धार सूनि दृष्टि ।

गुरुशिष्य संवादु प्रकटीं । नेण हो‍उनी ॥ १८० ॥

स्वयेंचि परब्रह्म आपण । वरी नटोनियां रामपण ।

नेण हो‍ऊनि वैराग्य पूर्ण । शोभवी आंगी ॥ ८१ ॥

पृथ्वीचीं तीर्थें करावया । श्रीराम पुसती दशरथराया ।

राजा श्रीरामासी आज्ञा द्यावया । प्राणांत मानी ॥ ८२ ॥

म्हणे रघुनाथाचे वियोगें करून । तत्काळ जाती माझे प्राण ।

म्हण‍ऊनि राहिला आलिंगुन । श्री रघुनाथासी ॥ ८३ ॥

कोण्हेपरी न सोडि रामासी । म्हणे तूं जाऊं नको तीर्थयात्रेसी ।

तुझेनि वियोगें प्राणासि । मुकेन जाण मी ॥ ८४ ॥

पुढील देखोनि कार्यार्था । वसिष्ठ म्हणती राया दशरथा ।

आज्ञा देईं श्रीरघुनाथा । तीर्थाटणासी ॥ ८५ ॥

तंव रघुनाथ म्हणती रायासी । मी शीघ्र येईन तुम्हांपाशी ।

माझें मन तुमचे पायांसी । लीन असे निरंतर ॥ ८६ ॥

मग अतिप्रयासें दशरथ । श्री रघुनाथासि आज्ञा देत ।

रघुनाथवियोगें माता समस्त । व्याकुळ जाल्या ॥ ८७ ॥

असो आज्ञा घेऊनि रघुपति । सारे वंदूनि गुरु माता भूपति ।

अल्प सेनेसिपृथ्वीपति । प्रस्थान करी ॥ ८८ ॥

पुष्करादि तीर्थें समस्तें । प्रयाग वाराणसी कुरुक्षेत्र जेथे ।

द्वारका श्रीशैल्य सेतूतें । गेले श्रीराम ॥ ८९ ॥

इत्यादि तीर्थें सांगो कितीं । तीर्थ पवित्र करावया श्रीरघुपति ।

आपुलेनि चरणस्पर्शें विश्वमूर्ति । पवित्र करी ॥ १९० ॥

(मूळ ग्रंथी तीर्थ विस्तार । केला असे अपरंपार ।

येथें तात्पर्यें ज्ञान मात्र । संक्षिप्त वर्णिलीं ॥ १ ॥ )

ऐसी सकळ पृथ्वीसीं तीर्थें । पवित्र केली श्रीरघुनाथें ।

जैसी मंत्रविद्या ग्रहणातें । शुद्ध कीजे ॥ ९१ ॥

ऐसें पवित्र करूनि सर्व तीर्थांसी । रघुनाथ आले अयोध्येसी ।

हें ऐकोनि राजा स्वमानसीं । संतोष मानी ॥ ९२ ॥

नगर शृंगारिलें नानापरी । राजा पुढारल्या सैन्य संभारी ।

राम देखोनियां जिव्हारीं । उचंबळला ॥ ९३ ॥

आनंद न समाये सृष्टीं । श्रीरामकंठी घाली मिठी ।

येरे चरण वंदुनि पोटीं । लीन जाला ॥ ९४ ॥

परस्पर सुखें सुखावले । परमानंदे निवाले ।

तें सुख न बोलवे बोले । वैखरी वाचा ॥ ९५ ॥

एवं गुरुपूर्वक माता तिन्ही । रघुराज वंदी प्रेमेंकरूनी ।

अयोध्येच्या सकळ जनीं । महोत्सव सर्वीं थोर केला ॥ ९६ ॥

देशोदेशींचे प्रजा लोक । राजेही आले मांडलिक ।

रघुनाथदर्शनीं सकळीक । परमानंद पावले ॥ ९७ ॥

नगरांत आणूनि रघुनाथासी । सोहळा केला अति उल्हासेंसी ।

सुखें राहिले स्वर्गवासी । आनंदभरित ॥ ९८ ॥

ऐसा सकळांसि उत्साह जाला । परी रघुनाथ न मनी राज्य सोहळा ।

स्वगृहीं राहे उद्वेगला । भोगवर्जित ॥ ९९ ॥

राज दर्शना कदापि न जाती । नाही बाळक्रीडेची आसक्ति ।

नसे राजोपचाराची प्रीति । उद्विग्न चित्तीं सर्वदा ॥ २०० ॥

राजा कळवळोनि भेटीसी । बोलावूं धाडी रघुनाथासी ।

तरी पितृवचनार्थ सभेसी । क्षण एक येती ॥ १ ॥

तेथही उद्विग्न होऊनि बैसे । सर्वांगीं कोमा‍इला दिसे ।

तें राजा देखोनि निजमानसें । दुःख मानी ॥ २ ॥

आदरें पुसे रघुनाथासी । बारे तुज कोण चिंता मानसीं ।

वर्त्ते ते सांग आम्हांसी । यथार्थ रामा ॥ ३ ॥

तुज उद्विग्न वोसावलें देखोन । मज दुःख होतसे दारुण ।

कारण न सांगतां प्राण । जातील माझे ॥ ४ ॥

तुज जें असेल अपेक्षित । तें मी देईन निश्चित ।

परी चिंताग्रस्त । राहों नको बापा ॥ ५ ॥

तुझेनि सुखें सुख आम्हांसी । तुझेनि दुःखें प्राणांत परियेसीं ।

तरी सांग व्यथा कोण मानसीं । आधि कीं व्याधि ॥ ६ ॥

तंव राम म्हणे भूपाळा । तुमचेनि आम्हां नित्य सोहळा ।

आधिव्याधीचा मेळा । तेथ कैंचा ॥ ७ ॥

इत्यादि गौरवचनीं । परिहार देतसे कोदंडपाणी ।

ऐसे क्रमले स्वभुवनीं । कित्येक दिवस ॥ ८ ॥

रघुनाथासि उद्विग्न असतां । राजा राणी यांसि व्याकुलता ।

राज्य गोड न वाटे चित्ता । राजा मुख्य सकळांसी ॥ ९ ॥

ऐसे क्रमले दिवस किती । तंव अपूर्व वर्तलें अयोध्येप्रति ।

ते आइकावें एकाग्र चित्तीं । कथासंगति सांगेन ॥ २१० ॥

विश्वामित्र महाऋषि । तेणें यागु आरंभिला संभ्रमेसी ।

बोलवूनि समस्तां ऋषींसीं । आपुल्या आश्रमीं ॥ ११ ॥

आचार्य होते पोते उद्‍गाते । मिळोनि महोत्साहें बहुते ।

अवदान देती अग्नीतें । स्वाहाकारमंत्रें ॥ १२ ॥

तेथ येऊनियां राक्षसी । यागु विध्वंसिला क्षणार्धेसी ।

ऋषि दुःखी जाला मानसीं । पुनः यागासी आरंभिलें ॥ १३ ॥

तोही पूर्णाहुति पावतां । यागु विध्वंसिला चरणघाता ।

ऋषि आरंभी मागुता । तोही विध्वंसिला ॥ १४ ॥

ऐसा जो जो याग आरंभी ऋषि । तो तो विध्वंसिजे राक्षसीं ।

विश्वामित्र दुखावला मानसीं । म्हणे कोणासि सांगावें ॥ १५ ॥

जें जें निवारण करी आपण । त्याचें राक्षस करिती विध्वंसन ।

न चले मंत्राचें सामर्थ्य जाण । म्हणोनि दुःखी ॥ १६ ॥

म्हणे मी कोणासी जाऊं शरण । कोण करील माझे समाधान ।

रावण बळें राक्षस दारुण । अनिर्वार्य देवां ॥ १७ ॥

(मारीच सुबाहु माजले थोर । सवें असंख्य रजनीचर ।

साह्य असती दुष्ट समग्र । दुःख अपार मज देती ॥ १ ॥ )

इंद्रासी सांगो गाऱ्हाणें । तरी तो लपला असे भेणें ।

आतां पारिपत्य माझें कोणें । करिजेल येथें ॥ १८ ॥

चंद्रसूर्यादि जे देव । तेही पराभविले सर्व ।

ते सांडुनि आपुलें वैभव । कार्य मात्र चालविती ॥ १९ ॥

आतां भूमंडळींचे भूपति । तेही रावणाभेणे पळती ।

त्यांचे काय या राक्षसांप्रति । सामर्थ्य चाले ॥ २२० ॥

ऐसा आकुलव्याकुल मनीं । हो‍ऊनि लोटला मेदिनी ।

श्वासोच्छ्वास टाकी मुनि । अति दुःख करी ॥ २१ ॥

म्हणे महाविष्णु विमुख आम्हांसी । म्हणोनि उपेक्षिलें यागासी ।

यज्ञरक्षक सर्वांसी । त्यावीण नाहीं । २२ ॥

ऐसें मुहूर्तें दोनी दुःख करितां । तंव अकस्मात स्मृति जाली चित्ता ।

म्हणे भगवंत तत्वता । अवतरला असे ॥ २३ ॥

राया दशरथाचे उदरीं । श्री रघुनाथ रावणारि ।

अवतरला असे महामारी । राक्षसांतक ॥ २४ ॥

तो स्वतःसिद्ध असतां श्रीरघुपति । कायसी यागचिंता मज चित्तीं ।

जाऊनी दशरथाप्रति । रमलक्ष्मण मागतों ॥ २५ ॥

ऐसें विचारूनियां मनीं । म्हणे बाप भाग्य माझें ये जनीं ।

आजि रघुनाथ डोळे भरुनी । झडकरीं पाहों ॥ २६ ॥

तो आणोनियां यागासी । समस्तां निर्दळील राक्षसांसी ।

यज्ञ समर्पूं रघुनाथासी । प्रत्यक्ष सिद्ध ॥ २७ ॥

ज्याचेनि उद्देशें यागु कीजे । त्यासि प्रत्यक्ष जरी समर्पिजे ।

तरी कृतकृत्य होइजे । आणि कीर्ति जगीं ॥ २८ ॥

ऐसा निश्चय करूनी । प्रस्थान केलें तत्क्षणीं ।

बहुत शिष्य परिवारूनी । अयोध्येसि आला ॥ २९ ॥

तंव रायें आइकिली मातु । सामोरा आला धांवतु ।

प्रेमें चरणांसि लागतु । सभेसि बैसविला ॥ २३० ॥

पूजा करोनि षोडशोपचारीं । कर जोडोनि विज्ञप्ति करी ।

म्हणे आज्ञा कार्ये ते झडकरी । देईं महंता ॥ ३१ ॥

येरु म्हणे राया अजसुता । आम्हां अपेक्षा नाहीं तुज राज्य करितां ।

सकळ सिद्धि असती प्राप्ता । तुझेनि सामर्थ्यें ॥ ३२ ॥

परीं इतुकें माझे मनोगत । आरंभिला यागु करीं समाप्त ।

त्यासि राक्षस अति उपद्रवित । विध्वंसिती यज्ञ ॥ ३३ ॥

यासि करितां उपाय कोटीं । परी नव्हे यज्ञसिद्धीसि भेटी ।

म्हणोनि आठवली बुद्धि पोटीं । ते तूं आयिक राया ॥ ३४ ॥

जरी हें तुज सांगो कार्यांतर । तरी राक्षस असती अति थोर ।

तुझेनि न करवे संहार । बहुत काळें ॥ ३५ ॥

यालागी मागेन तेंचि देईं । तूं सत्यसत्वधीर वीर पाहीं ।

राक्षस निर्दळिसी सर्वही । परी बहुत दिवस लागती ॥ ३६ ॥

तुझी कीर्ति महाथोर । तूं शूरामाजी महाशूर ।

शुक्रासि केला महामार । हें तंव मी जाणतु ॥ ३७ ॥

परी आतां येकचि करीं । मागेंन तें देई झडकरीं ।

रामलक्ष्मण यज्ञरक्षणावरी । देईं मज ॥ ३८ ॥

आणीक न मागें गा तुज । देईं लक्ष्मणसहित रघुराज ।

इतुकेनि माझा कार्यसमाज । सिद्धि पावेल ॥ ३९ ॥

इतुकें आ‍इकतांचि वचन । राजा जाला मूर्च्छापन्न ।

भूमी पडला आसनाहून । विस्मरण पावला ॥ २४० ॥

मुहुर्त्त येक जाला सावध । दुःखें दाटला अगाध ।

वाचा न फुटे जाला सद्‍गद । म्हणे हें काय सांगितलें ॥ ४१ ॥

जरी राज्य मागतासि मुनिराया । अथवा प्राण देतों तुज लागोनियां ।

स्त्रिया भांडार स्वामीया । न वंचीं मी ॥ ४२ ॥

परी रामलक्ष्मणांसि मागितलें । हें थोर अनुचित केलें ।

जे कां मज न वचे दिधले । प्राण गेलिया ॥ ४३ ॥

अगा रघुनाथाविण राज्य सकळ । ते व्यर्थ शरीर तळमळ ।

स्त्रियादिभोग अमंगळ । मानितो मी ॥ ४४ ॥

किंबहुना शरीर प्राण । रघुनाथेंविण शवतुल्य जाण ।

रामेंविण पाळी कवण । अतिकुत्सित ॥ ४५ ॥

तेथ देश दुर्ग भांडार । हे तंव अतिशयेंसि नश्वर ।

रघुनाथेंविण संसार । वांतान्न मानीं ॥ ४६ ॥

याकारणें गा सुमुनि । रघुनाथ नेदी भरंवसोनी ।

लटिकी जाली जऱ्ही वाणी । त्रिप्रकारें माझी ॥ ४७ ॥

जऱ्ही जाती माझें प्राण । तऱ्ही नेदीं श्रीरामलक्ष्मण ।

इतुकें आयकूनि ब्राह्मण । अति उद्विग्न जाला ॥ ४८ ॥

म्हणे याचक गेलिया पराङ्‍मुख । तो गृहस्थासि महादोख ।

नको आग्रह करूं देख । पराङ्‍मुख मी जातों ॥ ४९ ॥

राजा म्हणे ऋषिराया । मज रघुनाथेंविण धर्म कर्म कां क्रिया ।

तपादिसाधनें सर्व माया । अंतवंत मानीं ॥ २५० ॥

नाना वर्णाश्रमाचार । ते तोंपर्यंत साचार ।

जंव प्राप्त नव्हे रघुवीर । तंवचि वरी ॥ ५१ ॥

वर्णाश्रम नानाधर्म । तपादिसाधन नित्यकर्म ।

यांचा तोंचिवरी संभ्रम । जंव रामु न भेटे ॥ ५२ ॥

श्रीराम जालिया प्राप्त । सर्व वर्णाश्रमाचार व्यर्थ ।

तो जाण दुःखमूळ समस्त । संसारदायक ॥ ५३ ॥

म्हणोनि जऱ्ही वर्णाश्रमधर्मजाति । मिथ्या जाली माझी भारती ।

तऱ्ही मी नेदी श्रीरघुपति । सत्य जाण ॥ ५४ ॥

ऐसें वचन ऐकोनी । क्रोधाविष्ट जाला मुनी ।

मग चालिला कोपोनी । द्वाराबाहेरी ॥ ५५ ॥

तंव वसिष्ट म्हणती रायासी । नको विन्मुख धाडुं विश्वामित्रासी ।

तो जाण स्वयें तपोराशि । शापील तुज ॥५६ ॥

आणि जे जे सूर्यवंशींचे भूपति । ते याचकासि विन्मुख न होती ।

त्यासि देती देहादिसंपत्ति । हे तुम्हांसि विदित ॥ ५७ ॥

यालागी गा राया दशरथा । बोलावूनि आणि महंता ।

त्यासी समर्पि श्रीरघुनाथा । भय सर्वथा त्या नाहीं ॥ ५८ ॥

राम शूरामाजी जगजेठी । सकळां राक्षसां करील आटी ।

यज्ञसिद्धि उठा‍उठी । करील जाण ॥ ५९ ॥

रघुनाथ पराभवेल म्हणोनी । सर्वथा भय न धरीं मनीं ।

राम शूरांचा मुकुटमणि । जाण निर्धारें ॥ २६० ॥

यावरी बोलावूनि विश्वामित्रासी । रायें नमस्कारिला संभ्रमेंसी ।

म्हणे तूं रघुनाथासी । मागतोसि मज ॥ ६१ ॥

राक्षस जुनाट झुंझार । बहु समुदाय आणि महावीर ।

श्री राम अति सुकुमार । पंचदश वर्षाचा ॥ ६२ ॥

विद्याभास तरी अपूर्व केला । परी संग्रामीं नाहीं निवडला ।

आणि याचा मज वियोग आला । क्षणमात्र न साहे ॥ ६३ ॥

तंव विश्वामित्र म्हणे रायासी । तूं अद्यापी श्रीराम नेणसी ।

परब्रह्म अवतरलें तुझे वंशीं । धन्य कूस मायेची ॥ ६४ ॥

वैकुंठनाथ आला पोटा । तुज वानुंरे भाग्योत्कटा ।

तूं अज्ञानें नेणसी वैकुंठा । श्रीरघुनाथासी ॥ ६५ ॥

सकळ दैत्यासी निर्दळण । करावें साधुजनांचे पाळण ।

म्हणोनि रामरूपें अवतरण । महाविष्णूनें केलें ॥ ६६ ॥

हा निर्दळील दैत्यांसी । तारील तुझिया वंशासी ।

अयोध्या हे वैकुंठासी । नेईल राया ॥ ६७ ॥

राया कोण तूं तप तपलासी । कां कर्वतीं फोडिलें सर्व देहासी ।

तेणें पोटा आला हृषीकेशी । श्रीराम रूपें ॥ ६८ ॥

म्हणोनि चिंता न करीं श्रीरामाची । हा तंव शांति करील राक्षसांची ।

सिद्धि करील माझिया यज्ञाची । आणि कीर्ति करील ॥ ६९ ॥

हा योगियाचें समाधान । आणि सकळ तीर्थासि परम पावन ।

हा चित्सुखाब्धि निरंजन । पुत्र तुझा ॥ २७० ॥

श्रीराम आमुची विश्रांति । श्रीराम शांतीची परम शांति ।

श्रीराम कीर्तीची परम कीर्ति । मंगळमूर्ति श्रीरामु ॥ ७१ ॥

श्रीराम ब्रह्मादिकांचा नियंता । श्रीराम विश्वस्थिति संहारकर्त्ता ।

श्रीराम जगातें उद्धारिता । स्वज्ञानें करुनी ॥ ७२ ॥

श्रीराम मंगळाचें मंगळ । श्रीराम परब्रह्म निष्कळ ।

श्रीराम नित्य निर्मळ । चिद्‍घनैकरूप ॥ ७३ ॥

ऐसें ऐकोनि ऋषिवचन । राजा दशरथ सुखसंपन्न ।

वसिष्ठासि समाधि पूर्ण । समाधान सभेसी ॥ ७४ ॥

आनंद रायाचे मनीं । लागला विश्वामित्राचे चरणीं ।

म्हणे निवालों तुझिया वचनीं । लोटांगणीं साष्टांग ॥ ७५ ॥

मग बोला‍ऊं धाडिलें रघुनाथासी । म्हणे राम देईन गा तुजपासीं ।

भय नाही मानसीं । तुझेनि वचनें ॥ ७६ ॥

तंव हेर धाडी श्रीरामगृहासी । म्हणती रावो बोलाविती तुम्हांसी ।

राम वचनमात्रें सभेसी । येता जाला ॥ ७७ ॥

साष्टांग नमस्कार केला वसिष्ठांसीं । तैसाचि विश्वामित्रा आणि रायासी ।

रायें आलिंगूनि रामासी । बैसविला पुढें ॥ ७८ ॥

शिरावघ्राण करूनि दिधलें चुंबन । वेळोवेळां करी मुखावलोकन ।

म्हणे कोमाईलें दिसे तुझें वदन । कोणा काजा सांग पां ॥ ७९ ॥

तीर्थाटन करूनि आलियावरी । कांही भोग न भावती शरीरीं ।

वैराग्य उपजतसे भारी । तें कारण सांगिजे ॥ २८० ॥

रघुनाथ मानसीं । विनविता जाला विश्वामित्रासी ।

म्हणे मनोगत सांगेन तुम्हांपासीं । तें आयिकें ऋषिवर्या ॥ ८१ ॥

नावडती तरुणस्त्रियांचे भोग । भोग तितुका क्षयरोग ।

स्त्रीसंगें अभंग । किती सांगों ॥ ८२ ॥

स्त्रीसंगें दुःख कोटि । स्त्रीसंगें विपरित दृष्टी ।

स्त्रीसंगें रौरवेंसी भेटि । होये देखा ॥ ८३ ॥

आणिकही आयिकें ऋषिराया । मन उठिलें विषयावरूनियां ।

नावडती भोगक्रिया । कोण्हेही विषयीं ॥ ८४ ॥

अतिप्रीती साधुचरणीं । उपजताहे प्रतिदिनीं ।

इतर पदार्थ कोण्ही । नावडती मज ॥ ८५ ॥

नावडे देह सौभाग्य । नावडे राजयोग्य ।

नावडे स्त्रियांचें कटाक्ष भोग्य । विरक्तत्त्वें ॥ ८६ ॥

नावडे बंधु मित्र संपत्ति । नावडे खेलनकर्माकृति ।

स्वधर्माचरणी उदास वृत्ति । नावडोनियां ॥ ८७ ॥

नावडे देहादि उपचार । नावडे ज्ञाति गोत्र कुळाचार ।

सुगंधादि अष्ट प्रकार । भोगाचे जे ॥ ८८ ॥

सुगंध परिमळादि चंदन । पुष्पें शृंगारादि वनिता जाण ।

वस्त्रें नाना परीची परिधान । पितांबराचें ॥ ८९ ॥

गीत गायन नृत्यांगना । तो संभ्रम नावडे कांहीं मना ।

तांबूल खाद्य आणि भोजना । मन न रिघे ॥ २९० ॥

तैसेंचि शयनाचे अवसरीं । नावडे पर्यंक सुमनसेजारी ।

भूषणेंही नानापरी । कनककुंडलादिकें ॥ ९१ ॥

ऐसें इत्यादि सांगो किती । नावडे देहादि इंद्रियसंपत्ति ।

वासना शरीरीं नाना उठती । तेणें निर्बुजे बहु ॥ ९२ ॥

तैसें मनही महा वोढाळ । क्षणभरी न राहे निश्चळ ।

करी संसारीं तळमळ । व्याकुळपणें ॥ ९३ ॥

स्थिर करितांही क्षणभरी । धावोनि जाय विषयांवरी ।

अहोरात्र वणवण करी । तेणें भारी क्षोभ होत ॥ ९४ ॥

यया मनावासनेच्या संगें । अतिशयें मी अहाळू लागें ।

तें दुःख कायसें सांगें । स्वामीप्रति ॥ ९५ ॥

मन हें अखंड श्वानाचेपरी । विषयांलागीं वणवण करी ।

तेणें दुःख होतसे भारी । किती सांगों ॥ ९६ ॥

 

संमतिश्लोक " इतश्चेतश्च सुव्यग्रं व्यर्थमेवाभिधावति ।

दूराद्दुरतरं दीनं ग्रामे कौलेयको यथा ॥

 

या मनाचें वोढाळपण । किती सांगो तुजलागोन ।

इतस्ततः धांवे विषयाकारण । उडी घाली भलतेथें ॥ ९७ ॥

प्राप्तिविषयीं आसक्ति धरी । अप्राप्ताची अतिशये चाड करी ।

अविद्यामानालागीं नानापरी । मनोरथ भावी ॥ ९८ ॥

प्राप्तविषयींही व्यग्रता । तेथही नाहीं स्थिरता ।

व्यर्थचि धांवे इतस्तता । नसतां प्राप्त ॥ ९९ ॥

देखिलें आयिकिलें देशांतर । अतिदूर बहु दुर्धर ।

तेथही उडी घाली सत्वर । अत्याभिलाषें ॥ ३०० ॥

सप्तपाताळें मृत्युलोक । सप्तस्वर्गादि ब्रह्मलोक ।

क्षणार्धें हिंडे जैसें रंक । दीन होऊनियां ॥ १ ॥

जैसें थोरा ग्रामाच्या ठायीं । श्वान हिंडे दिवसरात्रींही ।

बहु भक्ष्य मिळालिया इतरही । पाहतुचि असे ॥ २ ॥

गजाचें कलेवरही प्राप्त असतां । गुरगुरूं लागे दुसरें देखतां ।

थोडे मानूनि इतरार्था । अभिलाषित ॥ ३ ॥

 

संमति श्लोक : न प्राप्नोति क्वचित्किंचित्प्राप्तैरपि महाधनैः ।

नांतः संपूर्णतामेति करंडक इवांबुभिः ॥

 

ऐसे नाना मनोरथ करितां । प्राप्त्यर्थ नाहीं सर्वथा ।

तऱ्ही न राहे हिंडतां । नानास्थानें ॥ ४ ॥

ऐसेन महाप्रयासेंकरून । भाग्योदयें लाधल्या महाधन ।

अथवा सार्वभौम इंद्रस्थान । लाधलें जऱ्ही ॥ ५ ॥

तऱ्ही ते संपूर्णता न मानी । वणवण करी अनुदिनीं ।

तृष्णाकुलित त्रिभुवनीं । हिंडे सदा ॥ ६ ॥

भरिलेंसि न भरे सर्वथा । तृप्तचि न पवे तृप्तप्ता ।

भरिजे तंव तंव होय रीता । अतृप्तपणें ॥ ७ ॥

 

संमति श्लोक : न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यती ।

हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्द्धते ॥

 

जंव जंव भोगी विषयजात । तंव तंव वणवण करी बहुत ।

तिलाज्वहुतीनें पूरित । वडवानरु जैसा । ८ ॥

शमवावयालागुनी । घृतधारा विझविती महा अग्नि ।

अधिकचि लागे गगनीं । थोरावलेपणें ॥ ९ ॥

नाना वणवणेचे विषयीं । अप्राप्तविषयें रिता सर्वही ।

भरिजे तंव रिता पाही । मनःकोश हा ॥ ३१० ॥

जैसा वेणकरंडक । जों जों भरिजे त्यांत उदक ।

तंव रिताचि अधिक । जैसा तैसा ॥ ११ ॥

जंव जंव तो भरिजे नीरें । तंव तंव सर्वही रितीं द्वारें ।

कांहीं केलियाही न भरे । कल्पांतवरी ॥ १२ ॥

तैसें मन हें मुनिराया । पूर्णत नपवे काहीं केलिया ।

यासि काय करावें जी स्वामिया । उपाय सांगा ॥ १३ ॥

 

क्रूरेण जडतां यातस्तृष्णाभार्यानुगामिना ।

शवः कौलेयकेनेव ब्रह्मन्भुक्तोस्मि चेतसा ॥

 

अगा अतिक्रूर हें मन जाण । यासि तृष्णा भार्या सहाय पूर्ण ।

तियेमागें जाय धावोन । स्त्रीसंग जन हें ॥ १४ ॥

तृष्णा धांवे जे जे पदार्थीं । तेथ मन उडी घाली अवचिती ।

ऐसें त्रैलोक्य जऱ्ही हिंडती । तऱ्ही तृप्ति नाहीं ॥ १५ ॥

ते तृष्णा भार्येचेनि संगे । मन हें सैरा धांवो लागे ।

अतिक्रूरता पावे वेगें । आणि महाजडता ॥ १६ ॥

या मनाचेनि संगें मजलागून । देहीं जडतां बाणली पूर्ण ।

आपण आपणातें विसरोन । हे दशा प्राप्त ॥ १७ ॥

ऐसा जालिया मनाधीन । हें फाडफाडोंन खाये तृष्णें करून ।

जैसें शवातें तोडी फाडी श्वान । तयाचिपरी ॥ १८ ॥

तैसें ब्रह्मस्वरूप ऋषीश्वरा । फाडफाडूं खादलें गा या मन सैरा ।

याचा मज लागला भेदरा । कासावीस होतसें ॥ १९ ॥

रात्रंदिवस माझ्या आंगीं । लागलीसे गा तृष्णाधगी ।

अग्नि लागला शिर भागीं । निववीं मज ॥ ३२० ॥

या मनतृष्णेचेनि संगति । कामक्रोधलाभादि उठिती ।

तें दुःख सांगों कोणाप्रति । मुनिराया ॥ २१ ॥

यापासूनि सोडवीं मजलागून । म्हणोनि घातलें लोटांगण ।

त्राहें त्राहें म्हणोन । करुणा बोलें ॥ २२ ॥

लघुवासिष्टीं श्रीरघुनाथ । वैराग्य बोले जें अद्‍भुत ।

तितुकें लिहितां विस्तृत । ग्रंथ वाढेल ॥ २३ ॥

यालागीं अल्प निरूपणें । ग्रंथ संपादिला वैराग्य येणें ।

देहो कुश्चित रघुनाथ म्हणे । नावडे मज ॥ २४ ॥

शरीर हें दुर्गंधीचें घर । सकळ रोगांचें बिढार ।

वात पित्त श्लेष्मा निरंतर । वर्ते तेथें ॥ २५ ॥

याचेनि संगें दुःख भारी । उपचारितां नाना‍उपचारीं ।

परी हें नश्वर सर्वांहीं प्रकारीं । काये सांगों ॥ २६ ॥

ऐसें एक बोलों किती । बोलतां दुःखचि आठवे चित्तीं ।

चिळसि येतसे पुढतपुढती । या संसारिकाची ॥ २७ ॥

यालागीं आयिकें ऋषिराया । सोडवीं पासाव भवभया ।

जेणें सुखरूप हो‍ऊंनियां । वर्तें मी जैसा ॥ २८ ॥

ऐसें वैराग्य बोलतां श्रीरामासी । विस्मय सकळां सुरवरांसी ।

वसिष्ठ-विश्वामित्र राजासी । आणि ऋषीं सकळां ॥ २९ ॥

तेथ मिळाले सुरवर नर किन्नर । पन्नग गंधर्व विद्याधर ।

तितुकियांसि चमत्कार थोर । सकळ सभा विस्मित ॥ ३३० ॥

श्रीरामाची अल्प वयसा । वैराग्य पूर्ण बाणलें सहसा ।

सद्‍गुरु भेटावया ऐसा । मनोभाव दिसे ॥ ३१ ॥

सकळ नावडोनियां चित्तीं । येक साधुचरणीं अतिप्रीति ।

हेचि जाणावी शुद्धमति । ज्ञानभूमिका ॥ ३२ ॥

हें देखोनि विश्वामित्रासी । आनंदु न समाये मानसीं ।

म्हणे धन्य या सूर्यवंशासी । पाहिलें आजी ॥ ३३ ॥

म्हणे धन्य धन्य हा दशरथ । जयासि पुत्र हा रघुनाथ ।

धन्य हा वसिष्ठ पुरोहित । इये वंशीं ॥ ३४ ॥

श्रीराम परब्रह्म आपण । तोही वैराग्य दावी पूर्ण ।

वसिष्ठ तुझें ज्ञान संपूर्ण । उपदेशीं रामा ॥ ३५ ॥

आजी तुजसारिखा सद्‍गुरु । आणि श्रीराम वैराग्याचें पूर्ण तारूं ।

कासिया लाविसी उशीरु । ज्ञानदाना ॥ ३६ ॥

वसिष्ठ म्हणे विश्वामित्रसी । ज्ञानोपदेश करीं रघुनाथासी ।

येरु म्हणे तुमचे शिष्यासी । मज सांगों नये ॥ ३७ ॥

आणिकांचा शिष्य शुद्धीं । आपण बोधूं नये स्वार्थबुद्धि ।

चाळवितां निरयाब्धीं । पडिजे जाण ॥ ३८ ॥

यालागीं सूर्यवंशीं तूं कुलगुरु । ज्ञानोपदेष्टा वक्ता चतुरु ।

श्रीराम वैराग्यें उदारु । उशीरु येथ न लावीं ॥ ३९ ॥

वैरग्य बाणलें असतां शिष्यासी । विलंबु करूं नये ज्ञानोपदेशीं ।

आत्मविद्या सच्छिष्यासी । द्यावी तत्काळ ॥ ३४० ॥

मग विसिष्ठ म्हणती परियेसा । शिष्यासि वैराग्य जालें सहसा ।

परी गुरु न प्रार्थितां तैसा । उपदेशा पात्र नव्हे ॥ ४१ ॥

गुरूसि शरण येऊनि प्रश्न । शिष्य न करी जंव आर्त्त हो‍ऊन ।

तंव उपदेश करणें हें दूषण । गुरुत्वासि ये ॥ ४२ ॥

अभिलाषें करूनि बलात्कारें । शिष्यासि उपदेशिजे सादरें ।

तेथ गुरुत्व वोस पडे खरें । संप्रदायही ॥ ४३ ॥

ऐसें बोलिले जंव वसिष्ठऋषि । तंव श्रीराम लागे चरणासी ।

म्हणे शरण आलों स्वामींसी । उद्धरा मज ॥ ४४ ॥

वंशीं स्वामी असतां कुलगुरु । आणि आम्हांसि बाधी संसारु ।

हा तंव विस्मयो थोरु । सद्‍गुरुराया ॥ ४५ ॥

तुझें जालिया दर्शन । अविद्येचें भस्म पूर्ण ।

कृपाकटाक्षें संपूर्ण । ब्रह्मत्व लाभे ॥ ४६ ॥

यालागीं जी कृपासमुद्रा । स्नेहपूर्वक जी ऋषिवरा ।

मोहाचिया महापूरा । तारीं मज ॥ ४७ ॥

ऐसें प्रार्थितां ऋषिश्वरासी । कृपा उपजली वसिष्ठासी ।

म्हणे बारे रामा परियेसीं । सांगेन तुज ॥ ४८ ॥

वैराग्यपूर्वक ज्ञानविज्ञान । तुजलागीं सांगो संपूर्ण ।

जेणें तूं ब्रह्म पूर्ण । होसी स्वानुभवें ॥ ४९ ॥

ऐसी प्रतिज्ञा स्वीकारुनी । श्रीरामासि सन्मुख बैस‍उनी ।

सांगेन तें आतां निजश्रवणीं । आयका श्रोते हो ॥ ३५० ॥

आधींच श्रीराम ज्ञाता वरिष्ठ । वरि उपदेशकर्ता श्रीवसिष्ठ ।

तें ज्ञान अतिश्रेष्ठ । उपनिषदार्थ ॥ ५१ ॥

दशधा निरूपण दशप्रकरणीं । `दोन शतें एकविंशति' श्लोक वाखाणी ।

श्लोकरूपें श्रुति कोडिसवानी । दृढ संतजनीं सेवावी ॥ ५२ ॥

वैराग्यादिनिर्वाणांत । दशप्रकरणीं यथोचित ।

वासिष्ठसाराचा विस्तार येथ । ज्ञानरूपें ॥ ५३ ॥

त्यामाजी प्रथम वैराग्यप्रकरण । स्वयें बोले वसिष्ठ आपण ।

त्यांतही दिसे ब्रह्मज्ञान । अनुष्ठितांची ॥ ५४ ॥

प्रकरणाहूनि प्रकरण सार । अर्थगांभीर्यें गंभीर ।

एकापरीस एक थोर । अर्थपुष्टीकरूनी ॥ ५५ ॥

श्लोक श्लोकातें विये । अर्थ अर्थातें प्रसवे ।

अभिप्राय अभिप्रायें । प्रकट करिजे ॥ ५६ ॥

ऐसा हा ग्रंथ सज्जनीं । आयिकावा आर्त्तीं श्रवणीं ।

श्रवणमात्रेंचि तत्क्षणीं । कृतकृत्यता होये ॥ ५७ ॥

इये ग्रंथीं अधिकारी । ज्यासी श्रवणीं आवडी अंतरीं ।

आणि ब्रह्मत्वाची प्राप्ति पुरी । इच्छा जया असे ॥ ५८ ॥

तेंचि श्लोकाचेनि मिसें । प्रकटिजेल आपैसें ।

जें कीं बोलिले असे ऐसें । श्रीवसिष्ठऋषि ॥ ५९ ॥

श्रीरघुनाथ समित्पाणिं होऊन । श्रीगुरूसि प्रदक्षिणा करून ।

साष्टांग करी वंदन । शिष्यसंप्रदायें ॥ ३६० ॥

प्रार्थना करूनि नानापरी । वैराग्य निरूपिलें पूर्विल्यापरी ।

म्हणे तारीं ये संसारीं । बुडालों स्वामी ॥ ६१ ॥

तंव कळवळोनियां वसिष्ठमुनि । श्रीं हस्त ठेवूनि तत्क्षणीं ।

म्हणे बारे आयिक तुजलागुनी । करीन भवावेगळें ॥ ६२ ॥

तेंचि आयिक निरूपण । जें कीं स्वयें वाल्मीक बोलोन ।

शतकोटि ग्रंथ रामायण । निर्मिलें स्वयें ॥ ६३ ॥

त्यमाजी माझी उक्ति जे तुजप्रति । त्यालगीं वसिष्ठ ऐसें म्हणती ।

वदली वाल्मिकाची भारती । भविष्य पुढील ॥ ६४ ॥

तयामधील निरूपण । सांगेन आधीं वैराग्यप्रकरण ।

या ग्रंथाचा अधिकारी पूर्ण । वोळखावा ऐसा ॥ ६५ ॥

तेंचि आतां येकाग्र हो‍ऊन । सर्वांगाचे करीं श्रवण ।

सांगेन त्याचें मनन । निदिध्यासन करावें ॥ ६६ ॥

तऱ्ही अधिकारीं तो येथ ऐसा । आतां आयिक वीरविलासा ।

त्यासचि उपतिष्ठ उपदेशा । सर्वथा जाण ॥ ६७ ॥

ऐसें वालिमिकीचें वचन । बोले अधिकारियाचें लक्षण ।

तें ऐकें एकाग्र मन । करूनि रामा ॥ ६८ ॥

 

अहं बद्धो विमुक्तः स्यामिति यस्यास्ति निश्चयः ।

नात्यंतमज्ञो नो तज्ज्ञः सोस्मिञ्छास्त्रेऽधिकारवान ॥ १ ॥

 

जो कीं अत्यंत अज्ञान । जड मूढ मळिन जाण ।

देहोचि हा आपण । बोध जया ॥ ६९ ॥

मीपण तें देहाचे माथां । देहापरतें नेणे सर्वथा ।

देहसंबंधी आप्तता । ममकारेंकरुनी ॥ ३७० ॥

अहं देहासिचि बोले । स्त्रीपुत्रादि ममकारा आहे ।

इतर कांहींच नकळे । तो अति अज्ञानी ॥ ७१ ॥

मी कोण काई येथें आहें । कोणाचा कोठून आलों हें ।

बद्ध कीं मुक्त असें पाहे । हें कांहीं नेणें ॥ ७२ ॥

केवळ शिश्नोदरपरायण । व्यवहारीं अतिदक्ष पूर्ण ।

देवत्वें मानी येक पाषाण । संपूर्ण भावें ॥ ७३ ॥

तोचि अति अज्ञान जाण । तो अधिकारी नव्हे पूर्ण ।

जया देव कोण मी कवण । उमजेचिना ॥ ७४ ॥

जैसें सिनीवालीचें निशीथ । वरी जलदें जालें अंबर युक्त ।

तैसें जयाचें अंतस्थ । गडदपणें ॥ ७५ ॥

तयासि का‍इसें श्रवण । तो केवीं जाणे ब्रह्मज्ञान ।

बद्ध अथवा मुक्तपण । न स्मरे दोन्ही ॥ ७६ ॥

आपणे येकु देहावेगळा । बांधला अज्ञानशृंखळा ।

इतुकीही स्मरणवेळा । नाहींच जयासी ॥ ७७ ॥

ऐसा जो अज्ञान अति । तो अधिकारी नव्हे इये ग्रंथीं ।

जो स्वयें उदास श्रवणार्थी । मळिनपणें ॥ ७८ ॥

तो वारिला अंत्यजाचेपरी । नाहीं श्रवणाधिकारी गा रावणारीं ।

अत्यंत ज्ञानी तोही सर्वांपरी । अधिकारी नव्हे ॥ ७९ ॥

`तज्ञ' शब्दें परोक्षज्ञानी । ऐसा तर्क करील कोण्ही ।

यालागीं अत्यंत पदसूचनीं । दोनी पदांसी ॥ ३८० ॥

अत्यंत तज्ज्ञ म्हणिजे जाण । जयासि असे अपरोक्षज्ञान ।

तो येथ काय करील श्रवण । समाधान जयासी असे ॥ ८१ ॥

तो ब्रह्मानंदें डुल्लतु । देहीं देहाची नेणे मातु ।

नेणे दुजें विश्वा‍आंतु । आपणाविण ॥ ८२ ॥

ऐसा जो का ब्रह्मज्ञाता । तो नव्हे अधिकारी तत्वता ।

सर्व ब्रह्मानंदें तृप्तता । बाणली जया ॥ ८३ ॥

पूर्णाचें बोलतां लक्षण । तऱ्ही पुढां असे जीवन्मुक्तिप्रकरण ।

तेथ कीजेल निरूपण । म्हणोनि अल्प केलें ॥ ८४ ॥

म्हणोनि तो नव्हे अधिकारी । जो पूर्णपणें जगामाझारी ।

श्रवण साधन तो काय करी । धालेपणें ॥ ८५ ॥

जो भोजन करूनि बैसला । त्यासि पाकव्यापार काय बोलिला ।

ग्रामपावोनि सुरवाडला । त्यासि मार्गु काय ॥ ८६ ॥

यालागीं जया पूर्ण ज्ञान । तोही अधिकारी नव्हे जाण ।

सांगेन अधिकारीयांचे चिन्ह । तेंचि आयिका ॥ ८७ ॥

जो कां अत्यंत नव्हे ज्ञानी । अपरोक्षानुभव नेणे स्वप्नीं ।

ना जो अत्यंत अज्ञानी । जडमूढपणें ॥ ८८ ॥

आतां दोहींहूनि जो मध्यस्थ । तोचि येथ अधिकारी प्रस्तुत ।

त्याचा सांगेन वृत्तांत । अति विस्तारें तुज ॥ ८९ ॥

जयासी आपाद कळला अर्थ । जाणे कोण मी देहातीत ।

परी अज्ञानें असे आवृत । बद्धरूपें ॥ ३९० ॥

जो साधनचतुष्टयसंपन्न । तोचि येथ अधिकारी जाण ।

जो नव्हे ज्ञानी ना अज्ञान । तोचि अधिकारी ॥ ९१ ॥

आतां साधनचतुष्टय तें कोण । त्याचें संक्षेपें करूं विवरण ।

करूनि एकाग्र मन । आयिकें रघुनाथा ॥ ९२ ॥

प्रथम नित्यानित्यवस्तुविवेक । नित्य तें आत्मस्वरूप येक ।

ऐसें अपरोक्ष कळलें देख । येर अनित्य सर्वही ॥ ९३ ॥

देहादिप्रपंच सर्व । तो अनित्य नश्वर सावेव ।

हा जयासी विवेकभाव । जागती आंगी ॥ ९४ ॥

दुसरें साधन रघुपति । इहामुत्रादिफलभोगविरक्ति ।

इहलोकींचे भोग नावडती । जरी प्राप्ति स्वाराज्य ॥ ९५ ॥

तैसेंचि परलोकस्वर्गादिसुख । तें मानी वातन्न देख ।

ऐसें जें वैराग्य चोख । बाणे जया ॥ ९६ ॥

यदर्थीं वेदसंमति । येकाग्र आयिकें विश्वतोमूर्ति ।

वैराग्याची स्वरूपस्थिति । सांगेन तुज ॥ ९७ ॥

 

संमति श्लोक : ब्रह्मलोकतृणीकारो वैरागस्यावधिर्मतः ॥

 

अगा ब्रह्मलोकपर्यंत । तृणतुल्य भोग जया समस्त ।

तोचि तो वैराग्य युक्त । इहामुत्रादि वैरागु ॥ ९८ ॥

तिसरें शमादिषट्साधन । याचेंही सांगेन विवरण ।

करूनि सावधान मन । आयिकें रामा ॥ ९९ ॥

मन बुद्धि विषयांवरून आवरिजे । तया नांव अंतरिंद्रिय निग्रह बोलिजे

तोचि शम ऐसा म्हणिजे । षट्काचें प्रथम ॥ ४०० ॥

दुसरा तो दम रघुनाथा । बाह्येंद्रियवृत्तिनिरोध सर्वथा ।

स्वस्वव्यापारीं विमुखता । करावी त्यांकरवीं ॥ १ ॥

तिसरें साधन उपरति । तयाची ऐसी स्वरूपगति ।

दमिली इंद्रियें मागुतीं । करूं नेदावी ॥ २ ॥

आवरिलीं इंद्रियें मागुतेनी । प्रवर्तों नेदावीं विषयांलागुनी ।

हेचि उपरति भरंवसेनी । जाण रघुपति ॥ ३ ॥

आतां चौथी तितिक्षा ऐसी । सर्व सहावें द्वंद्वासी ।

आपुलिया जे आचारासी । शीतोष्णें होती ॥ ४ ॥

संध्यास्नानादि कर्म करितां । शीतोष्मा बाधी गा रघुनाथा ।

तीं तीं साहावीं सर्वदा । तैसेंचि सुख दुःख ॥ ५ ॥

प्रारब्धाचेनियोगें । दुःखें जे होती भोगें ।

ते ते साहावें जाणूनि वेगें । तेचि तितिक्षा ॥ ६ ॥

सद्‍गुरु आणि सद्वचनाचे ठायीं । विश्वासु उपजे अनपायीं ।

तेचि शुद्ध श्रद्धा जाण येथेही । पांचवे साधन ॥ ७ ॥

आतां समाधान ऐसें जाण । सर्व विषयीं उपरम पूर्ण ।

परी श्रवणादरुसमाधान । सुख जें होये ॥ ८ ॥

हेंचि शमदमादिषट्क जाण । चौंहीमाजी तिसरें साधन ।

चौथें मुमुक्षिता पूर्ण । उपजे जया ॥ ९ ॥

देहेंद्रियांहुनि व्यतिरिक्त । आपण जाणे निश्चित ।

बंध जाण अज्ञानकृत । तेणें तळमळी ॥ ४१० ॥

अपरोक्षबोध तऱ्ही नाहीं जाला । परमानंदे नसे धाला ।

परी विषयसंगासि कंटाळला । यालागीं न प्रवर्त्ते ॥ ११ ।

सामान्याकारें जाणे आपणासी । परकीयत्व देखे देहेंद्रियासी ।

म्हणोनि अत्यंत अज्ञानी तयासी । म्हणों नये ॥ १२ ॥

आतां अत्यंत ज्ञानी म्हणिजे । तरी अपरोक्षानुभव तेणें नेणिजे ।

दोन्ही नाहीं म्हणतां सुझे । बद्धता आपुली ॥ १३ ॥

म्हणोनि तो नव्हे अत्यंत ज्ञानी । ना तो नव्हे अत्यंत अज्ञानी ।

सामान्य ज्ञान वर्ते त्या लागुनी । म्हणोनि मध्यस्थ तो ॥ १४ ॥

ऐसा साधनचतुष्टयसंपन्न । आपली बद्धता जाणे पूर्ण ।

तोचि येथ अधिकारी जाण । श्रीरघुराया ॥ १५ ॥

अनादि अज्ञानें भ्रमला । परी म्हणे मज बंध जाला ।

या उपाय पाहिजे केला । सुटिकेलागीं ॥ १६ ॥

बद्धासि सुटिका आहे । ऐसेंही पूर्णता जाणताहे ।

सेविल्या सद्‍गुरुचे पाये । मोक्ष सिद्धचि ॥ १७ ॥

आतां ऐसा उपाये करीन । सद्‍गुरुसि जाईन शरण ।

तेणें उपदेशिल्या ज्ञान । मोक्ष सिद्ध होये ॥ १८ ॥

ऐसा निश्चयो जयासी । सर्वदा उदास विषयांसी ।

तोचि यया शास्त्रासी । अधिकारी जाण ॥ १९ ॥

यया शास्त्राचे ठायीं । तोचि येकु अधिकारी पाहीं ।

इतर ते नव्हती हेंही । निरूपिलें मागें ॥ ४२० ॥

ऐसा जो अधिकारी । वैराग्यविषयव्यापारी ।

आणि साधुभजनीं पुरी । आवडी जया ॥ २१ ॥

साधुभजनीं आवडी । नावडे विषयांची गोडी ।

ययासी अनुग्रह निरवडी । पाहिजे ईश्वराचा ॥ २२ ॥

ईश्वरानुग्रहाविण । हें अर्थद्वयें न घडे जाण ।

आतां ईश्वरानुग्रह कैसेन । होईल तें सांगें ॥ २३ ॥

जें कीं कर्म नित्यनैमित्तिक । जें कीं वर्णाश्रमनियामक ।

तें करूनियां सम्यक । ईश्वरीं अर्पावें ॥ २४ ॥

संध्यास्नानादि प्रतिदिनीं । अग्निहोत्रादि यजनीं

ते नित्यकर्म केलियावांचुनीं । प्रत्यवाय करी ॥ २५ ॥

तें जाणावें नित्यकर्म । नैमित्तिकाचें सांगेन वर्म ।

राहुप्रयागादिपितृधर्म । वर्षादि जाण ॥ २६ ॥

नित्यकर्माहूनि जें उंचावे । तें तें नैमित्तिक जाणावें ।

तें भक्तीकरूनि अनुष्ठावें । अत्यादरें ॥ २७ ॥

तें ईश्वरा निष्कामबुद्धि अर्पण । विनियोग पूर्वक जाण ।

करणें तें ईश्वरभजन । अनन्यपणें ॥ २८ ॥

तेणें होय अंतःकरणशुद्धि । क्षयातें पावे पापसमृद्धि ।

ईश्वरीं प्रेमा निरवधि । भक्ति उपजे ॥ २९ ॥

ईश्वरी जे अनन्य प्रीति । तेचि जाण विमळ भक्ति ।

तेणें आभारे विश्वमूर्ति । सर्वेश्वरु तो ॥ ४३० ॥

ईश्वर आभारलेपणें । भक्तासि अनुग्रह करणें ।

तेणें वैराग्य तीव्रपणें । उपज देहीं ॥ ३१ ॥

ईश्वरानुग्रहें साधुसंगति । करणें हें ऊपजे सर्वदा चित्तीं ।

साधु सेवेची परम आर्ति । नित्य तृप्ति साधुसंगें ॥ ३२ ॥

जो परम भाग्यें आथिला असेल । त्यासिची अनुग्रह ईश्वराचा होईल ।

अनुग्रहाची खुण सकळ । ऐक सांगों ॥ ३३ ॥

ईश्वरानुग्रहें विषयविरक्ति । ईश्वरानुग्रहें शमदमप्राप्ति ।

ईश्वरानुग्रहें विमल भक्ति । साधुसंगति ईश्वरानुग्रहें ॥ ३४ ॥

ईश्वरानुग्रहें साधु भेटावा । ऐसी आवडी उपजे जीवा ।

ईश्वरानुग्रहें दयेचा ओलावा । हा जाणावा ईश्वरानुग्रह ॥ ३५ ॥

अगा ईश्वरानुग्रहाविण । नुपजे करावें साधु सेवन ।

त्याचेनि मुखें शास्त्र श्रवण । नुपजे पूर्ण वसिष्ठ बोले ॥ ३६ ॥

तया श्लोकाची व्युत्पत्ति । येकाग्र आयिकावी संवित्ति ।

श्रीवसिष्ठ महामति । अतिप्रीति अनुवादे ॥ ३७ ॥

 

व। उ। ॥ यावन्नानुग्रहः साक्षाज्जायते परमेश्वरात ।

तावन्न सद्‍गुरुं कश्चित्सच्छास्त्रमपि नो लभेत ॥ २ ॥

 

संसाराब्धि महाथोर । तेथ अज्ञानजळ अपार ।

कामक्रोधांच्या लहरी फार । तेणें परपार न पाविजे ॥ ५४ ॥

लहरींचे महाथोर भांडण । तेणें ज्ञानतारूं बुडविती संपूर्ण ।

काम क्रोध हे वैरी जाण । निपटूनि ज्ञान निर्दळिती ॥ ५५ ॥

कामक्रोधांचिया वळसा । ज्ञानतारूं बुडतां सहसा ।

तें नाहींचि करिती गा वीरेशा । अपभ्रंशा मूळ हेंचि ॥ ५६ ॥

यदर्थीं भगवंत आपण । पार्थासि बोले वचन ।

सर्व शास्त्रांसि प्रमाण । प्रकाशमान भगवद्‍गीता ॥ ५७ ॥

 

संमति श्लोक ॥ काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्‍भवः ।

महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम ॥

 

या लागीं वैरी हे अज्ञान । काम क्रोध सबळ जाण ।

त्या लहरी संपूर्ण निबिडघन । अज्ञानजळीं ॥ ५८ ॥

रजोगुणाचा महावात । तेणें कामक्रोधलहरी उसळत ।

ज्ञानतारूं अकस्मात । सामग्रीसहित बुडोनि जाये ॥ ५९ ॥

तेथ तुणात्रयवृत्तीचें भरितें । भरिती वासना खारियातें ।

तेणें जळें सभोंवतें । मार्गु तेथें दिसेना ॥ ४६० ॥

नानाभोगेच्छा तेंचि क्षारपण । तेणें ते सेवितां नये जाण ।

सेविलें तरी निर्धारें मरण । अकारण प्राप्त होये ॥ ६१ ॥

तेथें बुद्धिनेत्र उघडोनि पाहतां । तेणें नेत्रीं भरे क्षारता ।

मग निर्बुजुं लागे तत्त्वतां । मार्गु आतां कोण देखे ॥ ६२ ॥

तेथ प्रमादाचे वळसे । विपरीतज्ञानें उठती कैसे ।

आपण विसरोनि अनारिसें । देखे पिसें जयापरी ॥ ६३ ॥

स्वर्ग नरक हे मर्यादा । त्याहूनि वरतें न चढे कदा ।

तेथ कामक्रोधाची बाधा । उसंत कदा न पविजे ॥ ६४ ॥

त्या जळामाजी नाना जळचर । मीन मद मत्सर मगर ।

तयांचा अतिमार थोर । सगळा नर गिळिती । ६५ ॥

मदमीनाचें तोंडीं पडिले । ते तेणेंचि चघळूनि टाकिले ।

मत्सरमगरमिठीं सांपडले । ते गेले न येतीचि ॥ ६६ ॥

दंभ नक्र महाथोर । भयंकर अतिप्रचुर ।

ते ज्ञानतारूं चकचूर । अतिसत्वर करिताती ॥ ६७ ॥

ऐसिया महासमुद्रा आंत । कोण पां तरले अकस्मात ।

स्वभुजा तरावया उद्यत । येक आर्त निघाले ॥ ६८ ॥

ते नेणपणाच्या वळसां । बुडोनि गेले गा सहसा ।

येक कर्ममार्गाचे धारवसां । पडिले मृत्यूमुखाच्या ॥ ६९ ॥

विधिनिषेधाच्या कुमार्गीं । पडती नरकीं चढती स्वर्गीं ।

ते बुडाले आशेलागीं । कर्ममार्गीं चालतां ॥ ४७० ॥

येकीं नाना विद्यागुरु सेविले । ते तयांचे कांसे लागले ।

ए मदमीनें गिळिले । नाही निघाले दोघेजण ॥ ७१ ॥

येकीं देहवयसेची पेटी । बांधली अभिमान प्रवृत्तिपोटीं ।

ते कामलहरीचे कपाटीं । थावरां शेवटीं घातले ॥ ७२ ॥

येक शब्दज्ञानाचे होडगां । बैसले भरंवसा धरूनि पैं गा ।

ते भरले अनेका मार्गां । बुडाले वेगां शुद्धि नाहीं ॥ ७३ ॥

येक तपाचा धरूनि भरंवसा । भवसमुद्र तरावयाच्या आशा ।

रिघाले ते गर्ववळसां । पडले सहसा न निघतीच ॥ ७४ ॥

ऐसे नाना उपाय करूनि । नानासाधनें साधुनी ।

प्रवर्तले भवार्णवलंघनीं । परी गेले बुडोनि रघुवर्या ॥ ७५ ॥

यालागी गा रघुनाथा । भवार्णवलंघनासे ताता ।

येकुलेचि उपावो तत्त्वतां । सांगेन आतां परियेसीं ॥ ७६ ॥

तरी संपर्कें महानुभावाचेनी । अपरोक्ष ज्ञान पावोनी ।

तेणेंचि तरिजे भरंवसेनी । अतिनिर्वाणीं भवार्णवु ॥ ७७ ॥

अगा महानुभाव शब्दें सद्‍गुरु । याचा परिस पां विचारु ।

थोर सामर्थ्याचा सागरु । अतिगंभीर पूर्णत्वें ॥ ७८ ॥

सर्वही विद्या कौशल्यनिष्ठ । अज्ञानछेदनीं अतिवरिष्ठ ।

म्हण‍ऊंनियां सकळां श्रेष्ठ । सामर्थ्य उत्कट गुरुत्वें ॥ ७९ ॥

येव्हढें सामर्थ्य जयापाशीं । तें महानुभावत्व बोलिजे गुरूसी ।

त्यापासाव युक्ति पाविजे ऐसी । जे अज्ञानासि निर्दळीं ॥ ४८० ॥

सद्‍गुरुचेनि चरणस्पर्शें । ज्ञान पाविजे आपैसें ।

तेंचि भवाब्धि तरावया ऐसें । सावकाश दृढ तारूं ॥ ८१ ॥

दृढ शब्द बोलिजे अविनाश । ज्यासि नाहीं असंभावनादिकीं नाश ।

तें ज्ञानतारूं सावकाश । सद्‍गुरु परेश भेटवी ॥ ८२ ॥

महारण्यामध्यें नदी । पुरें दाटली जैसा जलाधि ।

तें तरावयाचि संधी । नाना उपायी तरवेना ॥ ८३ ॥

तेथें नावाडी अकस्मात । दृढ नाव घेऊनि जाला प्राप्त ।

ते लाहोनियां त्वरित । संकट तेथ तरिजेचि कीं ॥ ८४ ॥

तैसें सद्‍गुरुपासूनि ज्ञानतारूं । लाधलें ते पावले पैल पारु ।

इतरां भवार्णवीं अपारु थोरु । तो सविस्तर सांगितला ॥ ८५ ॥

यालागीं गा रघुपति । जाणतीं नेणतीं सद्‍गुरुमूर्ति ।

उपासावी अनन्यगति । परम प्राप्ति पावावया ॥ ८६ ॥

अथवा गुरु न करितां साधुसंगति । तत्संगें वासनादि मळ जाती ।

सद्‍गुरु सेवावा हे उपजे आर्ति । यालागीं सेविती महानुभाव ॥ ८७ ॥

म्हणोनि महानुभावसंपर्कें । ज्ञान पाविजे निकें ।

भवार्णवलंघनीं कौतुकें । तारूंचि निकें ऐसें असे ॥ ८८ ॥

यालागी जेथ नसती महानुभाव । तो देश अथवा नगर गांव ।

सांडावा गा सर्वथैव । श्लोकभाव परियेसीं ॥ ८९ ॥

 

यस्मिन्देशे हि तत्वज्ञो नास्ति सज्जनपादपः ।

सफलः शीतलच्छायो न तत्र दिवसं वसेत ॥ ४ ॥

 

जे देशीं नाहीं सज्जन । तो देश नव्हे महारण्य ।

जे ग्रामीं नाहीं सज्जन । तें स्मशान गा रघुराया ॥ ४९० ॥

जो महारण्यांत पडला । अतिसंतापें तापला ।

क्षुधातृषा असे पीडला । अति दगदगला चालतां ॥ ९१ ॥

तया कल्पवृक्ष भेटला सफळ । कल्पिलें पुरवी आणि शीतळ ।

तो तापादि सकळमेळ । शमवी सकळ सेविलिया ॥ ९२ ॥

तैसा जो संसारतापें तापे । तया विनविजे सज्जनपादपें ।

जो बाणला असेल अनुतापें । संसारें जो ॥ ९३ ॥

वृक्ष अनेकही भेटती । परी ते पुरवूं न आर्ति शकती ।

खैरआदी बोरी जाति । वृक्ष म्हणती आपणया ॥ ९४ ॥

अर्कवृक्षादि ताड बाभूळ । सांवरी सादोडे इत्यादि सकळ ।

हे जातीकरूनि वृक्षकुळ । परी तळमळ शमवितीना ॥ ९५ ॥

तैसे भेटती अनेक सज्जन । जपी तपी व्रतीजाण ।

याज्ञिककर्मीं शब्दज्ञान । अतिनिर्वाण जयांपासीं ॥ ९६ ॥

येक बहूदक कुटीचक वनचर । येक पर्वतवासी कंथाधर ।

येक भगवे एक दिगंबर । नाना वेषधर जे असती ॥ ९७ ॥

येक माळ मुद्रा धरिती । येक ते जटाजूट वाढविती ।

येक जटी द्विजटी त्रिजटी असती । बहु देखिजती उदासपणें ॥ ९८ ॥

येक कक्षोपस्थीं जटा वाढविती । दीर्घजटी बोलिजती ।

येक ते नखें वाढविती । मौनवृत्ति सदाचार ॥ ९९ ॥

येक ते परीव्राजक संन्यासी । एक ते बोलिजती कर्मसंन्यासी ।

येक दंडी त्रिदंडी ऐसी । नानावेषीं शोभती ॥ ५०० ॥

येक ते करपात्र करिती । येक ते गोमुखें जेविती ।

येक ते यथेष्ट भक्षिती ।भिक्षा करिती येक मेळें ॥ १ ॥

येक ते अन्न धुवोनि जेविती । येक सर्वत्र येकत्र भक्षिती ।

येक ते परहस्तें जेविती । येक विटंबु करिती नानाविध ॥ २ ॥

येका पंचगृहीं नेम । येकासि मौनाचा अतिसंभ्रम ।

येक ते निंब हिरडे भक्षून । इंद्रियें दमन करिताती ॥ ३ ॥

येक शिश्नाचा मुंगा घेती । येक वृषण नाभिस्थाना नेती ।

हेचि उपाये इंद्रियदमनाप्रति । येक करिती स्वस्वमतें ॥ ४ ॥

इतुकियांतें लोक भावना । सज्जन म्हणती गा अज्ञाना ।

ते भेटलिया भवभावना । छेदु अज्ञाना काय होय ॥ ५ ॥

यालागीं अन्य वृक्षांची सरी । या सज्जनांसि दिधली पुरी ।

संतापु क्षुधा तृषा निवारी । येर वृक्षीं ते तरी शक्ति नाहीं ॥ ६ ॥

ऐसिया सज्जनांचेनि दर्शनें । केवीं जाईल अज्ञान तेणें ।

अज्ञान निरासेंविण निवणें । कोणेही गुणें घडेचिना ॥ ७ ॥

तत्त्वज्ञ आणि सज्जन । हें एकार्थ पदद्वय जाण ।

पुनरुक्त कोण्ही आशंकन । करी त्या वचन निवारण हें ॥ ८ ॥

सज्जन शब्दें तैसा तर्क करिती । जरी हे महानुभाव बोलिजती ।

म्हणोनि तत्त्वज्ञ पद महामती । वसिष्ठ सर्वार्थीं बोलिले ॥ ९ ॥

अथवा सज्जन शब्दें जाण । सत्कर्मानुष्ठाता शास्त्रज्ञ ।

आणि तत्त्वज्ञ उत्तम । तेचि संपूर्ण कल्पवृक्ष ॥ ५१० ॥

तत्त्व शब्दें बोलिजे परब्रह्म । तें जाणे तो तत्त्वज्ञ ।

तत्त्वज्ञ होत्साता सज्जनोत्तम । निरूपम सर्वार्थीं ॥ ११ ॥

ऐसा वृक्ष जो कीं तत्त्वज्ञ । त्यासिच बोलिजे सज्जन ।

तो जे देशीं नाहीं जाण । तेथें दिवस क्षण न वसावें ॥ १२ ॥

तो देशु नव्हे परदेशु । ग्राम नव्हें तो नरकवासु ।

गृह नव्हे तो कारागृह निवासु । जेथें सुद्धांशु सज्जन नाहीं ॥ १३ ॥

ते देशीं एक क्षण । सर्वथा राहों नये गा जाण ।

रघुनाथा तूं सर्वज्ञ । हेचि खुण जाणावी ॥ १४ ॥

असत्संगें नरक होती । म्हणोनि जे न करावी ते संमति ।

सत्संगेंहोये मुक्ति प्राप्ति । म्हणोनि सत्संगति सर्वदा करीं ॥ १५ ॥

जे कीं आपणातें नेणोन । स्त्रैजणन स्त्रिये आधीन ।

नरक त्यांचे संगतीकरून । ऐसे श्रीभगवान स्वयें बोले ॥ १६ ॥

 

संमति श्लोक । महत्सेवां द्वारमाहुर्विमुक्तेस्तमोद्वारं योषितां सागेसंगम ।

महांतस्ते समचित्ताः प्रशांत विमन्यवः सुहृहः साधवो ये ।

रहूगणैतत्तपसा न चेज्यया निर्वपणाद्‍गृहाद्वा ।

न छंदसा नैव जलाग्नि सूर्यैविना महत्पादरजोऽभिषेचनम ।

नैषां मतिस्तावदुरुक्रमांघ्रिं स्पृशत्यनर्थापगमो यदर्थः ।

महीयसां पादरजोभिषेकं निष्किंचनानां न वृणीत यावत ।

संसारेऽस्मिन्क्षणार्धोऽपि सत्संगः शेवधिर्नृणाम ।

 

इत्यादि वचनें ल्याहावीं किती । सत्संगें होये मुक्तिप्राप्ति ।

असत्संगें नरक होती । ऐसें श्रीपति स्वयें बोले ॥ १७ ॥

सत्सेवा तें मोक्षाचें द्वार । स्त्रीसंगियांच्या संगे नरक घोर ।

यालागींच सत्संग निरंतर । दृढतर करावा कीं ॥ १८ ॥

ब्रह्मीं ज्यांचे सर्वदा चित्त । समब्रह्मत्व विश्व तें देखत ।

अधमोत्तम सर्वथा नेणत । सदोदीत ब्रह्मपणें ॥ १९ ॥

अत एव ते अतिशयेंसि शांत । विश्वोपाधी न स्फुरे किंचित ।

सर्व देखती ब्रह्म निश्चित । म्हणोनि गलित क्रोध ज्यांचा ॥ ५२० ॥

दुसरेंपणें दुसरें स्फुरावें । तेंही प्रतिकूळत्वें जऱ्ही भासावें ।

तऱ्हीच क्रोध संभवे । येऱ्हवी नव्हे ब्रह्मदृष्ट्या ॥ २१ ॥

प्रतिकूळ कोण्हा न देखती । म्हणोनि सर्वांचे सुहृदयस्थ होती ।

उपकार नापेक्षून उपकार करिती । सोडविती भवबंधा ॥ २२ ॥

ययालागीं ते कृपाळू । संसारें गांजिल्या दीनाचे दयाळू ।

आपपर नेणोनि स्नेहाळू । अति कनवाळू सदयपणें ॥ २३ ॥

ऐसीं साधुलक्षणें बोलावीं किती । पारु नाहीं गा साधुकीर्ति ।

जे लक्षणें ब्रह्मीं वर्तती । तेचि स्थिती सज्जनांची ॥ २४ ॥

ते सदाचारें निर्मळ । कामक्रोधादि त्यां नाहीं आडळ ।

राहाटी वाचा जयांची सरळ । तृप्त केवळ परमानंदें ॥ २५ ॥

ऐसेंचि जडभरत रहूगणाप्रति । म्हणे साधुविण नव्हे ब्रह्मप्राप्ति ।

यज्ञ तप दान संन्यासगति । नव्हे प्राप्ति वेदाध्ययनें ॥ २६ ॥

जळ‍अग्निसूर्य‍उपासना । केलिया ब्रह्मप्राप्ति नव्हे जाणा ।

न सेवितां येक सज्जना । न करितां स्नाना तत्पादरजें ॥ २७ ॥

शास्त्राभ्यासें जालेंही ज्ञान । परी अपरोक्षता नव्हेचि जाण ।

न सेवितां संतपादरजःकण । बुद्धीसि स्पर्शन स्वरूपीं न घडे ॥ २८ ॥

जैसें निधिलाभें अतिसुख आहे । तैसें क्षणार्धें सत्संगें होये ।

परी विषयसुख नश्वर आहे । सत्संगें पाहे ब्रह्मसुख ॥ २९ ॥

आणिकही गा रघुनाथा । साधुसंगेंविण साधन ताता ।

केलियाहीं होती वृथा । सत्संग न करितां जाण तूं ॥ ५३० ॥

ऐसें षड्‍गुणैश्वर्यसंपन्न । स्वयें बोले श्रीकृष्ण ।

उद्धवाप्रति जिवींची खूण । बाहे उभ‍ऊन बोलती ॥ ३१ ॥

 

संमति श्लोक । न रोधयति मां योगोन न सांख्यं धर्म एव च ।

न स्वाध्यायस्तपस्त्याग इष्टापूर्तं न दक्षिणा ॥ १ ॥

व्रतानि यज्ञच्छंदासि तीर्थानि नियमा यमाः ।

यथावरुंधे तत्संगः सर्वसंगापहो हि माम ॥ २ ॥

 

म्हणे अरे उद्धवा परियेसीं । अष्टांगयोग अतिप्रयासीं ।

केलिया जाण सर्वस्वेंसी । मज हृदयस्थासि नेणती ते ॥ ३२ ॥

तैसें आत्मानात्मविवेक । बोलिलें सांख्यशास्त्र सांख्य ।

तेंही मज यश करी देख । ध्यानासि सम्यक नागवें मी ॥ ३३ ॥

तरी सत्संगें पावले कोण । तेंही आतां तुज सांगेन ।

आइक येकाग्र करूनि मन । म्हणे कृष्ण उद्धवासि ॥ ३४ ॥

जेहीं सत्संग केला । तयांसिचि मी प्राप्त जाला ।

येरां संसारचि उरला । अन्यसाधनांला प्रवर्तले जे ॥ ३५ ॥

 

संमति श्लोक । सत्संगेन हि दैतेया यातुधाना मृगाः खगाः ।

गंधर्वाप्सरसो नागाः सिद्धाश्चारणगुह्यकाः ।

विद्याधरा मनुष्येषु वैश्याः शूद्राः स्त्रीयोंऽऽत्यजाः ।

रजस्तमः प्रकृतयस्तस्मिंस्तस्मिन्युगे युगे ।

बहवो मत्पदं प्राप्तास्त्वाष्ट्रका यादवादयः ।

वृषपर्वा बलिर्बाणो मयश्चाऽथ बिभीषणः ।

सुमावो हनुग्रीनृक्षो गजा गृध्रो वणिक्पथः ।

व्याधः कुब्जा व्रजे गोप्यो यज्ञपत्‍न्यस्तथा परे ।

ते नाधीतश्रुतिगणा नोपासितमहतमाः ।

अव्रतातप्ततपसः सत्संगान्ममुपागताः ।

केवलेन हि भावेन गोप्या गावा नगा मृगाः ।

येऽन्ये मूढधियो नागाः सिद्धामामीयुरंजसा ।

ये न योगेन न सांख्येन दानव्रततपोऽध्वरैः ।

व्याख्यास्वाध्यायसंन्यासैः प्राप्नुयाद्यत्‍नवानपि ।

 

म्हणोनि सत्संगें दैत्यांसी मुक्ती । राक्षसां सत्संगें माझी प्राप्ति ।

मृग पक्षी यांसि सत्संगति । माझी प्राप्ति जाली असे ॥ ३६ ॥

गंधर्व अप्सरा नाग देख । सिद्ध चारण गुह्यक ।

विद्याधर आणि मनुष्यप्रमुख । सत्संगें मत्सुख पावले ॥ ३७ ॥

मनुष्यांमाजी हीनयाति । वैश्य शूद्र स्त्रिया सुमति ।

अतिचांडाळ अंत्यजाति । तेही मत्प्राप्ति सत्संगें ॥ ३८ ॥

अगा रजतमप्रधाना । जयांच्या प्रकृति असती हीना ।

तेही पावले मज जाणा । सेवितां सज्जनां भक्तिभावें ॥ ३९ ॥

ऐसे सांगिजे किती । माझें स्वरूप पावले साधुसंगति ।

वृत्रासुर प्रह्रादप्रभृति । नेणो किती पावले मज ॥ ५४० ॥

वृषापर्वा बलि आणि बाण । मयदैत्य आणि बिभीषण ।

वानरांमाजी सुग्रीव हनुमान । ऋक्षराज जाण पावले ॥ ४१ ॥

जटायु आणि तुलाधार । वाणि गज गृध्र पापसार ।

तोही पावला माझें घर । थोर बडिवार सत्संगाचा ॥ ४२ ॥

धर्मव्याध पापमूर्ति । त्यासिही सत्संगें माझी प्राप्ति ।

कुब्जा तीं ठायींचि वक्त्र होती । तीसि सत्संगति मीचि प्राप्त ॥ ४३ ॥

अंगा वृंदावनींच्या गौळणी । कोण ज्ञान तयांलागुनी ।

स्त्रीजाति आणि वसति वनीं । आचारकरणी काय त्यांची ॥ ४४ ॥

आणखीं याज्ञिकांचिया स्त्रिया । यज्ञपत्‍न्या बोलिलिया ।

मूढ जाति अज्ञानाचिया । असती घडलिया ब्रह्मेंनी ॥ ४५ ॥

तिहीं वेदशास्त्र नाहीं पढिन्नलें । तिहीं गुरु नाहीं सेविले ।

व्रततपादी नाहीं केलें । सत्संगेंचि पावले स्वरूप माझे ॥ ४६ ॥

अगा जें कीं माझे स्वरुप । न पाविजे साधन करितां अमूप ।

योग सांख्य दान व्रत तप । याग अमूप जरी केले ॥ ४७ ॥

सकळ शास्त्रासि अभ्यासिलें । कां नित्य वेदाध्ययन केलें ।

संन्यासी विधीनें जाले । प्रयत्न केले नानाविध ॥ ४८ ॥

तऱ्ही सत्संगेंविण जाण । मी प्राप्त नव्हे संपूर्ण ।

सत्संगें सर्व साधन । मत्प्राप्तीकारणें साधुसंग ॥ ४९ ॥

साधुसंगें सर्व प्राप्ति । साधुसेवनें साधनसंपत्ति ।

करणें न लगे गा सर्वार्थीं । सत्संगें तृप्ति स्वानंदाची ॥ ५५० ॥

 

संमति श्लोक । यथोश्रयमाणस्य भवगंतं विभावसुम ।

शीतं भयं तमश्चेति साधून्संसेवतस्तथा ।

निमज्योन्मज्जतां घोरे भवाब्धौ परमायनम ।

संतो ब्रह्मविदः शांता नौर्दृढेवाप्सु मज्जताम ।

अन्नं हि प्राणिनां प्राण आर्त्तानां शरणं त्वहम ।

धर्मो नित्तं नृणां प्रेत्य संतोऽर्वाग्बिभ्यतोरणम ।

संतो दिशंति चक्षूंषि बहिरर्कः समुत्थितः ।

देवता बांधवाः संतः संत आत्माऽहमेव च ॥

 

येका अग्नीचें केलिया सेवन । शीतभय जाय संपूर्ण ।

अंधकारु जाय नाशोन । समाधान जैसें होये ॥ ५१ ॥

तैसें येक संत्संगें करूनि । कर्मादिजाड्य जाय नासोनी ।

आगामी जे संसारश्रेणि । त्याचें मनीं जें भय वाटत होतें ॥ ५२ ॥

अथवा यमपुरींच्या यातना । भय जें उपजवी मना ।

कांपों लागे जन्ममरणा । तें अर्धक्षणामाजी जाये ॥ ५३ ॥

कर्मजाड्य आणि भयाचें मूळ । तें येक अज्ञानचि केवळ ।

ते सत्संगें जाय तत्काळ । सुखकल्लोळ साधुसंगें ॥ ५४ ॥

म्हणोनि संत ते अग्निरूप जाण । सत्संगें होय अज्ञानछेदन ।

पळोनि जाय संसारदैन्य । सुखसंपन्न ब्रह्मानंदे ॥ ५५ ॥

अथवा संसारसमुद्रामाझारी । परम दुःखाच्या महाघोरीं ।

बुडती निघती योनिद्वारीं । कुत्सित भारी उच्चनीचा ॥ ५६ ॥

श्वानसूकरादिका योनि । तेथें बुडे निघे मागुतेनी ।

उसंतु नाहीं अर्ध क्षणी । भोगितां योनि नानाविधा ॥ ५७ ॥

तें चुकवावयाकारणें । किजेती नाना साधनें ।

तेणें कायचि होये योनिभोगणें । बैसे धरणें फलभोगाचें ॥ ५८ ॥

तया भवार्णवाच्या महापुरीं । ब्रह्मनिष्ठसाधु भेट जरी ।

तरी क्षणार्धें बुडतां निवारी । पैलपारी पाववी ॥ ५९ ॥

जैसी दृढ नाव पावे समुद्रीं बुडतां । तरीचि तो तरे अपाया बहुतां ।

तेथें अन्य साधनें नाना करितां । बुडे सर्वथा नावेविण ॥ ५६० ॥

तैसें सत्समागमेविण । योनिमाजी बुडणें जाण ।

न चुकेचि गहन । दुःख दारुण न चुकेचि ॥ ६१ ॥

जैसें प्राणियासि अन्नचि प्राण । पीडितासी मीचि येक शरण्य ।

तैसें संसारियासि संरक्षण । साधु जाण सर्वस्वेंसी ॥ ६२ ॥

कां परलोकीं प्राणियासी । धर्मचि वित परियेसीं ।

तैसे संत जे बुडतयासी । भयभीतासी रक्षक ॥ ६३ ॥

अगा साधूचें निजमहिमान । सरी न पवे सूर्यनारायण ।

तो डोळ्यां बाह्य प्रकाशी जाण । अंतरज्ञान न प्रकटी ॥ ६४ ॥

तैसा नव्हे तो सद्‍गुरुनाथ । सबाह्य अंतरा प्रकाश करीत ।

कृपाकटाक्षें क्षणांत । करी भस्मांत संसार हा ॥ ६५ ॥

यालागीं सर्व देवता संत जाण । संत बंधु मित्र सुहृद सज्जन ।

संत प्रियत्वें आत्मा पूर्ण । संत चिद्‍घन ब्रह्मरूप ॥ ६६ ॥

संत माता संत पिता । संत सर्वेंसीं कुलदेवता ।

संत भवार्णवीं तारूं तत्वता । होय कृतार्थता सत्संगें ॥ ६७ ॥

म्हणोनि सज्जनवृक्ष सेविल्या । त्यांचें दर्शन तें शीतळ छाया ।

जेणें पाप ताप हारोनियां । जिज्ञासा तया वरी वेगें ॥ ६८ ॥

कीं तयासि जाल्या शरण । अविद्येचे भस्मपूर्ण ।

फल तेंचि पावे ब्रह्मपण । आर्तिहरण सर्वार्थीं ॥ ६९ ॥

ऐसा सज्जन पादप निर्मळ । सफळ सीतळ प्रांजळ ।

संसारीक जे तळमळ । हरी सकळ कृपामात्रें ॥ ५७० ॥

ऐसें संत जेथें नसती । क्षणही तेथें नसावें सीतापति ।

संतमहिमा उद्धवाप्रति । बोलिले श्रीपति तें सांगितलें ॥ ७१ ॥

यालागीं सर्वदा सेव्य संत । जे संसारार्णवलंघनीं समर्थ ।

ते जेथें असती सर्वदा तेथ । वसावें नित्य रघुनाथा ॥ ७२ ॥

 

सदा संतोऽभिगंतव्या यद्यप्युपदिशंति न ।

या हि स्वैरकथास्तेषामुपदेशा भवंति ताः ॥

 

यालागीं सदा भक्तिभावें । संतांपासीं गा रामा जावें ।

गेलिया संत स्वभावें उपदेश भावें करितील ॥ ७३ ॥

ते मेघाचेपरी उदार । उपदेश करिती वेदांतसार ।

जेणें अज्ञानपूर्वक संसार । भस्मसार हो‍ऊनि ठाके ॥ ७४ ॥

यद्यपि जऱ्ही उपदेश न करिती । तऱ्ही प्राप्ति न चुके गा रघुपति ।

ते ज्या स्वैरकथा करिती । त्याचि होती उपदेशा ॥ ७५ ॥

संतांचें जें सहज बोलणें । तें महाव्याक्यासि करी ठेंगणें ।

उठती संसाराचें धरणें । कर्म करणें तोचि विधि ॥ ७६ ॥

यालागीं संतांजवळी गेलिया । समूळ तुटोनि जाये माया ।

स सांधितां पावे आपणया । जाय विलया भवभय ॥ ७७ ॥

संत सेविलिया भावें । काय काय वा लभ्य नव्हे ।

तें चित्त देऊनि परिसावें । सांगेन स्वभावें श्लोकार्धें ॥ ७८ ॥

 

शून्यता पूर्णतामेति मृतिरप्यमृताय ते ।

आपत्संपदिवाभाति विद्वज्जनसमागतात ॥

 

तोचि श्लोकार्थ ऐसा । एकाग्र आयिकें गा वीरेशा ।

ज्ञानेंविण दशदिशा । सदा वोसा अनात्मपणें ॥ ७९ ॥

रिती बुद्धि आत्मेनविण । अनात्मपणें रितें अंतःकरण ।

इंद्रियें वोसें आत्मयावांचून । देह तो जाण अवघा रिता ॥ ५८० ॥

सकळांसि जालें शून्यपण । देश ग्राम शून्य जाण ।

शून्य चंद्र सूर्यनारायण । विश्व शून्य अनात्मत्वें ॥ ८१ ॥

शून्य तीर्थ क्षेत्र जाण । तेथ देवता उदक पाषाण ।

शून्य अग्नि आणि ब्राह्मण । कर्माचरण शून्यत्वें ॥ ८२ ॥

शून्य दशदिशा अंतराळ । शून्य अवघें कुळाचळ ।

शून्य सप्तही पाताळ । शून्य भूगोल अनात्मपणें ॥ ८३ ॥

जेणें देखे तेंही शून्य । जेणें चाले तें शून्य जाण ।

जेणें बोधे तेंही शून्य । जाण शून्यें प्रकाशकु ॥ ८४ ॥

एवं अंतर्बाह्य सकळ शून्यता । देश विदेश अवघी शून्यता ।

अत्मेनविण अवघा रिता । पोकळ सर्वथा अनात्मपणें ॥ ८५ ॥

तेंचि अवघें सत्समागमेंकरून । शून्यचि पावे पूर्णपण ।

ज्ञान पाविजे सत्संगें करून । अनात्मपण नाहींच होये ॥ ८६ ॥

तें अवघें सत्समागमास्तव । ज्ञान पाविजे गा अपूर्व ।

तेणें शून्य तेंचि पूर्ण सर्व । `खल्विदंब्रह्म' होऊनि ठाके ॥ ८७ ॥

जो हारपला होता आत्मा । सर्व भासत होता अनात्मा ।

त्याची लोपली सर्व गरिमा । सर्व आत्मा हो‍ऊनि ठेला ॥ ८८ ॥

जैसे रज्जूच्या ठायीं नाना भ्रम । रज्जु लोपोनि अनेक परम ।

धारा माळा भुजंगोत्तम । अज्ञानकर्म इयापरी ॥ ८९ ॥

तेंचि सम्यक ज्ञानेंकरुनी । जरी पाहिजे न्याहाळुनी ।

तरी तेचि देहीं नानात्व जा‍उनी । रज्जु निर्वाणी उरे येक ॥ ५९० ॥

तैसें सद्‍गुरुकृपेकरून । समूळ तुटलिया अज्ञान ।

हारपोनि जाये विश्वस्वप्न । उरे परिपूर्ण ब्रह्म येक ॥ ९१ ॥

तेव्हां शून्य तें जालें अशून्य । नाहीं तें जालें परिपूर्ण ।

सद्‍गुरुकृपेनें फळलेपण । ब्रह्म निर्वाण उरे येक ॥ ९२ ॥

तेणें दाहाही दिशा परिपूर्ण । दिशा विदिशा परिपूर्ण ।

बुद्धिंद्रिय अंतकरण । तेंही परिपूर्ण ब्रह्मत्वें ॥ ९३ ॥

देह तोचि आत्मा पूर्ण । देश ग्राम चंद्र तपन ।

विश्वचि आत्मा परिपूर्ण । तीर्थ क्षेत्र पूर्ण पूर्णत्वें ॥ ९४ ॥

उदक पाषाण पंचभूतें । चराचर कर्माकर्म तें ।

अंतराळ कुलाचल रितें । ब्रह्मापरतें असेचिना ॥ ९५ ॥

देखणें देखावें तत्वतां । चालतां बोलतां आयिकतां ।

बुद्धि बोध बोधकता । सर्वां परिपूर्णता पूर्णपणें ॥ ९६ ॥

बाह्य आणी अभ्यंतर । आरतें परतें परावर ।

सर्वही सर्व प्रकार । ब्रह्म निरंतर ब्रह्मत्वें ॥ ९७ ॥

आतां येक येक किती बोलावें । सर्व परिपूर्णचि स्वभावें ।

शून्य तें परिपूर्णता पावें । संतांचे सेवेकरूनियां ॥ ९८ ॥

ऐसेनिही जो जाला मृत्यु । तो मोक्षरूपें अमृतु ।

कोण्ही प्राकृत मृत्यु म्हणतु । तोही अमृत्यु धन्यपणें ॥ ९९ ॥

सत्संगे जो जाला मृत्यु । तोचि म्हणतां अति मृत्यु ।

हेंही होय ऐसा अर्थु । परि सिद्धांतपूर्वक ॥ ६०० ॥

आपत्ति तेचि संपत्ति । सत्संगें विपत्ति ते नव्हे आपत्ति ।

ऐसेंही येक म्हणती । दुःख चित्तीं न वाटे म्हणोनि ॥ १ ॥

तरी मुख्य अर्थाचें लक्षण । येकाग्र आइक सांगेन ।

ज्ञानी तो तंव अकिंचन । परिग्रहशून्य सर्वार्थीं ॥ २ ॥

ते बाह्यदृष्टी दिसे आपत्ति । परिस्वानंदें सुखसंपत्ति ।

ऐश्वर्य पूर्ण त्रिजगती । स्वाराज्य प्राप्ति स्वाराज्यें ॥ ३ ॥

समागमें ब्रह्मविदाचेंनी । सर्वही तया पूर्णपणीं ।

यालागी दुर्लभ त्रिभुवनीं । जनतारणीं ब्रह्मवेत्ता ॥ ४ ॥

ब्रह्मेवेत्ता नसता अवनीवरी । तरी सकलही जन बुडतें ।

या महामोहाच्या पुरीं । कोण पां तारूं साधुविण ॥ ५ ॥

अथवा असतांही ब्रह्मज्ञानी । ते राहते निरंतर समाधानीं ।

निर्विकल्पसमाधि अवलंबुनी । जरा निर्वाणीं राहतें ॥ ६ ॥

तरी उपदेशव्यवहार कैसा होता । कोण तो मुमुक्षांसि तारिता ।

तरी अज्ञानपुरें लोक दाटतां । दुःखें बुडतां भवार्णवीं ॥ ७ ॥

 

ज्ञानिनामपि चित्तं चेत्केवलात्मसुखोदितम ।

सत्वाः संसारदुःखार्ताः कं यांति शरणं तदा ॥

 

यालागीं ऋषिनायक । वसिष्ठ बोलिला आनंदें श्लोक ।

तयाचा हीं अर्थ विशेष । आयिका सकळ श्रोते हो ॥ ८ ॥

अथवा ज्ञानीही असती मिळत । ते दर्श्ना स्पर्शनासि फावत ।

तेणेंचि लोक तरत । जे भाग्यवंत सभाग्यपणें ॥ ९ ॥

ज्ञानी दुर्लभ संसारीं । सुलभाही आर्ति नुपजे पुरी ।

आर्ति जालियाही सहस्रांतरी । येखादाचि वरी साधूसी ॥ ६१० ॥

 

ऐसिया साधूचे चित्त । केवळ आत्मसुखीं उद्यत ।

जालिया संसारपीडित । सत्वर शरणागत कोणा जाणें ॥ ११ ॥

ज्ञानियाचें जरी चित्त । सर्वदा होतें वस्तुगत ।

बाह्य पदार्थ नेणत । सुखसंवलित आत्मत्वें ॥ १२ ॥

तो निर्विकल्प समाधि । साधूंसि असतां निरवधि ।

केवल आत्मसुखैकाब्धीं । मनःशुद्धि विसरोनि जाये ॥ १३ ॥

तेथें चालणें न बोलणें । नाहीं व्युत्थान पाहणें ।

नाहीं कर्माचें करणें । आपणेविण न देखे ॥ १४ ॥

ऐसे सर्वदा समाधिस्थ । निरंतर राहाते जरी संत ।

तरी लोक जे अज्ञानवृत्त । शरणांगत कोणासी जाते ॥ १५ ॥

संतांसि शरण जावया । जो संसारें पिडिला प्राणिया ।

अति दुःखें दाटला निघावया । मार्गु न दिसे जया तो अधिकारी ॥ १६ ॥

येणें अतिवेराग्य सूचलें । तें अखंड जया बाणलें ।

त्यासिच डोळे उपजले । जाय वहिलें शरण संतां ॥ १७ ॥

यालागीं संसारदुःखें करूनी । अत्यंत पिडिला जो प्राणी ।

त्यासि विश्रांति संतचरणीं । सुख अनुदिनीं सत्संगें ॥ १८ ॥

अगा सत्संगेंचि वैराग्यज्ञान । सत्संगें कर्मानुष्ठान ।

सत्संगें भक्ति उपजे पूर्ण । आणि विज्ञान सत्संगें ॥ १९ ॥

सत्संगें जप तप ध्यान । सत्संगें अष्टांगसाधन ।

सत्संगें जया योगनिर्वाण । सत्संगें जाण शमदमादि होती ॥ ६२० ॥

सत्संगें भाव उपजे देहीं । सत्संगें सद्‍गुरुभेटि पाहीं ।

सत्संगेंचि देहीं विदेही । ब्रह्मत्व पाहीं सत्संगें ॥ २१ ॥

सत्संगें संसारा नाशु । सत्संगें अज्ञानाचा ध्वंसु ।

सत्संगें प्राप्त परेशु । स्वरूपीं वासु सत्संगें ॥ २२ ॥

सत्संगें अष्टमासिद्धि । सत्संगें महारिद्धि ।

सत्संगें तरिजे भवाब्धि । आधि व्याधि हरे सकळ ॥ २३ ॥

सत्संगें होय स्वाराज्यप्राप्ति । सत्संगें बाणे निजशांति ।

सत्संगें स्वस्वरूप प्राप्ति । सत्संगें गति सर्वांतें ॥ २४ ॥

सत्संगें अंतःकरण निर्मळ । सत्संगें तुटे वासनाजाळ ।

सत्संगें सुखाचासुकाळ । सत्संगें मेळ सत्त्वशुद्धीचा ॥ २५ ॥

अगा सत्संगापरते कांही । या त्रैलोक्यांत बरवें नाहीं ।

यालागीं सर्वदा भलतेनही । सत्संग सर्वदा करावा ॥ २६ ॥

यालागीं सत्संगावांचून । कोण्हेही साधनेंकरून ।

अज्ञान हें तुटे जाण । कल्पांती पूर्ण रघुनाथा ॥ २७ ॥

अज्ञाननिरासावांचून । कदा नुपजे ब्रह्मज्ञान ।

ब्रह्मज्ञानेंविण समाधान । नव्हे जाण रघुवर्या ॥ २८ ॥

समाधान जालियावांचून । ब्रह्मता न बाणे पूर्ण ।

ब्रह्मतेविण गा जन्ममरण । विश्वभानभ्रम न चुके ॥ २९ ॥

यालागीं कृपेनें जाणोनि संत । राहिले संप्रज्ञातसमाधिस्थ ।

जन तारावया उद्यत । कृपवंत कळवळोनी ॥ ६३० ॥

जें आर्तासि सांगावें ज्ञान । तेणें तोडावें संसारबंधन ।

जन मुक्त करावे जाण । स्वयें आपण विचरोनि ॥ ३१ ॥

जे दुसरियासि नये उपकारा । त्यां काय वाहोनि ज्ञानभारा ।

न पुसतां सांगणें तो पसारा । सैरावैरा बोलों नये ॥ ३२ ॥

जो संसारदुःखें अति आर्त । श्रीगुरुसि होय शरणागत ।

तयासि सांगिजे तोचि सार्थकार्थ । ज्ञान निश्चित रघुनाथा ॥ ३३ ॥

 

तज्ज्ञानं स च शास्त्रार्थस्तद्विज्ञानमखंडितम ।

सच्छिष्याय विरक्ताय साधो यदुपदिश्यते ॥ १८ ॥

 

तेंचि ज्ञान तोचि शास्त्रार्थ । तेच विज्ञान अखंडित ।

जें सच्छिष्य आणि विरक्त । त्यालागीं निश्चित उपदेशिजे ॥ ३४ ॥

हें श्लोक पदव्याख्यान । याचें सांगिजेल विवरण ।

तेचि भावार्थटीका जाण । परिपूर्ण परियेसा ॥ ३५ ॥

ज्या शिष्यासि उपदेशिजे ज्ञान । त्याचें रघुनाथा ऐक चिन्ह ।

संक्षेपें तुज सांगेन । जाणसी खूण ज्ञानमूर्ति ॥ ३६ ॥

सच्छिष्य शब्दें सर्व सूचिलें । तेथें विरक्त पदें निषिद्ध बोलिलें ।

पुनरुक्त नव्हे येणें बोलें । तरी काय बोलिलें आयिक ॥ ३७ ॥

जेणें निषिद्ध कर्म टाकुनी । काम्य कर्म सांडी वोलांडुनी ।

कर्मफल तें अंतवंत म्हणोनी । उपेक्षूनि टाकी जो कां ॥ ३८ ॥

करी सत्कर्मानुष्ठान । नित्य नैमित्तिक अहेतुकपण ।

तेंही ईश्वरार्पण करून । जालें अंतःकरण शुद्ध ज्याचें ॥ ३९ ॥

जैं निष्काम कर्म करणें । तैं समूल कामतेनें उपडणें

तेंही जरी ईश्वरार्पण करणें । घर रिघवणें चित्तशुद्धितें ॥ ३४० ॥

ऐसी चित्त शुद्धि निर्मळ । बोलणें पाहणें ज्याचें प्रांजल ।

कदाकल्पांतीं नव्हे कुटिल । वर्तती सरल इंद्रियें ज्याची ॥ ४१ ॥

सदा पवित्र गंगा जैसी । निर्मळ जल यमुना तैसी ।

अकर्मवासनेचिया लेशी । नव्हे सहसा समोर जो ॥ ४२ ॥

पाणी जेणें जेउतें नेलें । तेउतें आग्रहेंविण चालिलें ।

तैसें जयाचें वर्तणें जालें । आग्रह गेले जयापासुनि । ४३ ॥

नवल अवगुणरहितवाचा । शुभेच्छासंकल्पु जयाचा ।

शुभेच्छा या बोलाचा । भाव साचा परियेसा ॥ ४४ ॥

जें नश्वरपणें अमंगल । जयाचा परिणाम कुश्चळ ।

तें विषयसुख सकळ । अतिकुटिळ इंद्रादिक भोग ॥ ४५ ॥

अमंगळ नश्वर जें जाण । ज्याचा परिणाम दुःखनिर्वाण ।

तें अशुभ बोलिजे विषयाचरण । सप्रपंचपूर्ण रघुनाथा ॥ ४६ ॥

या सर्वांच्या निरासीं जें उर्वरित । ज्याचेनि प्रकाशें सर्व प्रकाशत ।

जें कीं अविनाशी पूर्ण भरित । अबाधित कालत्रयीं ॥ ४७ ॥

तेंचि शुभ गा रघुपति । जया ब्रह्म बोलिजे त्रिजगती ।

त्याची व्हावी मज प्राप्ति । दृढ आर्ति ते शुभेच्छा ॥ ४८ ॥

हे शुभेच्छा गा जयासी । तो सच्छिष्य रामा परियेसीं ।

कुसंग नावडे जयासी । मनोमानसी गुरुभजन ॥ ४९ ॥

गुरु देव गुरु तीर्थ । गुरु तप दान गुरु व्रत ।

सद्‍गुण जाण कुलदैवत । मंत्रतंत्रार्थ श्रीगुरु जया ॥ ६५० ॥

गुरु जननी गुरु पिता । गुरु सर्वेश्वरु गुरु ज्ञाना ।

सकळ शास्त्रार्थवक्ता । गुरुपरता देव नेणे ॥ ५१ ॥

गुरु कुलधर्म कुलाचार । गुरु सद्विद्या सदाचार ।

गुरु ज्ञानदातृत्वें उदार । विष्णु ब्रह्मा हर गुरुमूर्ति ॥ ५२ ॥

ऐसा अनन्यपणें गुरुवांचुनी । कांही नेणें जागृति स्वप्नीं

गुरुरूपें मनीं नयनी । न विसंबे झणी मन अवधानपूर्ण ॥ ५३ ॥

हें जाण सच्छिष्याचें लक्षण । अतिशुद्ध आणि मन ।

शास्त्रश्रवणीं मेधा पूर्ण । अतिप्रज्ञा सुबुद्धि ॥ ५४ ॥

जयासि सप्रेम ईश्वरी भक्ति । पापवासना नुपजे चित्तीं ।

बसावें आवडे एकांतीं । अंतरस्थिति बाह्य फावे ॥ ५५ ॥

जे उदार मनाचे । जे अविकल्प भावाचे ।

जे अलंकार सद्‍बुद्धीचे । परम भाग्याचे सभाग्यपणें ॥ ५६ ॥

हें सच्छिष्याचें लक्षण । सांगितलें तुज संपूर्ण ।

आतां वैराग्यवंत तो कोण । परिसें खूण रघुनाथा ॥ ५७ ॥

जया नावडे इंद्रियवर्ग । जया नावडे देहसंग ।

देहाचाचि मानीं उबग । सर्वार्थाचा संगु देहयोगें ॥ ५८ ॥

देह नावडावयाचें कारण । रघुनाथा तुज सांगेन ।

याचें एकैक नश्वरपण । कुश्चळ जाण सर्वार्थीं ॥ ५९ ॥

देह केवळ अस्थीचें घर । देहीं मांस मजा रुधिर ।

देहीं पूय पंक कृमि थोर । विष्टा मूत्र देह विकारी ॥ ६६० ॥

देहासि असति षड्‌विकार । अस्ति जायतें विवर्धते प्रकार ।

विपरिणमते अपक्षीयते हे थोर । विनश्यति मार मरणाचा ॥ ६१ ॥

या एक विकाराचें दुःख । सांगतां अतिकटक ।

मन कंटाळे सम्यक । तऱ्हीही सांगतो ऐक रामा ॥ ६२ ॥

मातेचिया ऋतुकालीं । पितियाचा संयोगमेळीं ।

प्राणापानाचिये उसाळीं । रेत कमळीं अणुमात्र पडे ॥ ६३ ॥

येथें मातेचें विटाळरक्त । त्यामाजी पितृरेत असे पडत ।

एकत्र जालिया होत । लिंगदेहमिश्रितस्थळदेह ॥ ६४ ॥

हें अस्ति विकाराचें लक्षण । तें दुःख मूळकारण ।

गर्भवास दारुण । यातना कठिण नरकाहुनी ॥ ६५ ॥

मळमूत्राचे दाथरीं । उकडत नवमासवरी ।

अधोमुख बांधोनि योनिद्वारीं । चरफड करी अति दुःखें ॥ ६६ ॥

तें अतिदुर्गंधीचें स्थान । तेथेही तोडिती जंतु दारुण ।

तया क्षतांची फणफण । कट्वम्लतीक्ष्ण अन्नरसलागे ॥ ६७ ॥

तया गर्भाची अतिव्यथा । कवणा सांगावी रघुनाथा ।

नाहीं श्रोता नाहीं परिहारकर्ता । येक येकुलता आपणचि ॥ ६८ ॥

नकरी कोणी संबोखन । नेदी माता स्तनपान ।

येकला भोगीं निर्वाण । नाहीं समाधान या विवेकाचें ॥ ६८ ॥

असो हें सांगतां अति विस्तार । जायते आयिकें दुसरा विकार ।

उत्पत्ति होतां योनिद्वार । सांकडें थोर निर्गमीं ॥ ६७० ॥

तेथे अतिप्रयासें करुनी । बाहेर पडे मूर्छा येउनी ।

दुःखें सोहंकार विसरोनी । कोहं ध्वनि थोर करी ॥ ७१ ॥

आक्रंदोनि बाहेरी पडे । कोहंस्वरें दीर्घ रडे ।

कांहीं केलिया न सुरवाडे । करी चरफड नेणोनी ॥ ७२ ॥

तें दुख अतिदारुण । बोलतां असे गहन ।

करितां नालखंडन । दुःखें मन वेडावें ॥ ७४ ॥

अथवा उत्पत्ति ते जायते विकार । झाला असतां तो अस्तिप्रकार ।

विवर्धते तो तिसरा विकार । त्याचा विचार सांगेन ॥ ७४ ॥

विवर्धते हा विकार तिसरा । देह वढिन्नला गा रघुवीरा ।

क्षुधा पिडी तयाच्या उदरा । व्यथा थोर त्यामध्यें ॥ ७५ ॥

दुग्ध बोळे पिळिती तोंडीं । तेणें न धाये त्याची कुडी ।

उपवासी सदाचरफडी । मग स्तनीं गोडी लाविती ॥ ७६ ॥

अति मृदु त्याची त्वचा । सुरवाड नाहीं आस्तरणाचा ।

काठिण्यें पिडे परी सांगावयाचा । पवाड वाचा पावेना ॥ ७७ ॥

अखंड मळमूत्रीं लोळे । मुखीं पूर्ण पडती लाळे ।

नरकयातना कळे । ते दुःखसोहळे देखोनी ॥ ७८ ॥

असो हे सांगणें किती । ऐक चतुर्थ विकाराचि गति ।

विपरिणमते वित्पत्ति । आयिक रघुपति ऐसी असे ॥ ७९ ॥

जें विशेषीं परिणाम पावे । त्यासी विपरिणमते म्हणावें ।

अथवा विविधा अवस्थीं परिणाम पावे । तेंचि जाणावें विपरिणाम ॥ ६८० ॥

 

संमति श्लोक । कौमारं पंचमाब्दं च पौगंडं दशमावधि ।

कैशोरमा षंडदशाद्यौवनं तु ततः परम ॥

 

येही चौं अवस्थीं परिणामला । देह परिणामवंत पावला ।

कौमारपणीं अतिपिडिला । इंद्रियबला न पवेचि ॥ ८२ ॥

रांगता चालतां बलहीन । पडत जाये मुरकुंडी खा‍ऊन ।

मळमूत्राचें विलेपन । सुखें भक्षण त्याचें करी ॥ ८३ ॥

हें पांचावरुषांभीतरी । मग साहाव्यापासूनि दाहावरी ।

पौगंडदशा दुसरी । खेळे भारी बालकपणें ॥ ८४ ॥

दाहापासूनि पंधरांत । किशोरदशा अतिश्रांत ।

नेणे आपुले हिताहित । नाहीं पडत खेळे प्रीति ॥ ८५ ॥

गुरु पितर ताडण करिती । नित्य विद्याभ्यासु करविती ।

तें न लागोनियां चित्तीं । खेळीं प्रीति आवडे ॥ ८६ ॥

तो अभ्यासाचा निर्बंधु । वरी क्षुधेतृषेचा पावे बाधु ।

पराधीनपणें उपरोधु । नाहीं बोधु आत्मविषयीं ॥ ८७ ॥

हें सरलियानंतरें । यौवनता पावे अतिभरे ।

आलें कामाचें भेउरे । योनिद्वारें धांडोळितु ॥ ८८ ॥

मग देखे आपली ना परावी । स्त्रीव्यक्ति डोळां देखावी ।

मग अहंता हारवी । भुले सर्वां भावीं दर्शनमात्रें ॥ ८९ ॥

तेणें नावडे धर्माचरण । नावडे तप दान याग यजन ।

नावडे ईश्वराचें भजन । परावर्तन येथ कैचें ॥ ६९० ॥

सर्व चिंतनीं स्त्रीमूर्ति । कांनीं ऐके योषितांची कीर्ति ।

सर्वदा स्त्रीयेची उपास्थि । परावृत्ति असेचिना ॥ ९१ ॥

स्त्रीपुढें नावडे स्नान । स्त्रीपुढे नावडे भोजन ।

स्त्रीपुढें नावडे वर्तन । स्त्रीच पुण्य धर्म जया ॥ ९२ ॥

स्त्रीपुढें नावडे मातापिता । स्त्रीपुढें नावडे बंधुभ्राता ।

स्त्रीपुढे नावडे गुरु देवता । सर्व ताता नावडे ॥ ९३ ॥

स्त्रियेलागी सर्वस्व देणें । स्त्रियेलागीं प्राण वेचणें ।

स्त्रियेलागीं जन्ममरणें । स्त्रिया कोणे न पाहावी ॥ ९४ ॥

स्त्रियेच्या ठायींच मन । परी स्त्रिया त्याच्याठायीं उदासीन ।

तें दुःख सांगतां अतिगहन । स्त्रीनिर्भर्त्सन किती सांगों ॥ ९५ ॥

जरी निर्भर्त्सिलिया स्त्रिया । तऱ्ही न निवर्ते गा रघुराया ।

जेवीं खरी टेकों नेदी खरा तया । परी तो तेथूनियां न परते ॥ ९६ ॥

स्त्रीसंगें जरी लज्जा । थोर जाली गा रघुराजा ।

तऱ्ही न निवतें आत्मकाजा । प्रवर्ते वोजा श्वान जैसा ॥ ९७ ॥

जऱ्ही पावे मृत्यूचा ठावो । तऱ्ही नुबगे ज्याचा मनोभावो ।

बळी द्यावया नेला पहा हो । मैथुनभावो न संडी मेंढा ॥ ९८ ॥

ऐसेनि अपत्यें होती तियेसी । तोचि निगडु पडला पायांसी ।

भरणपोषणीं वृद्ध पोसी । कासाविसी थोर होये ॥ ९९ ॥

तेणें अति थोरावला । म्हणे मी आतां गृहस्थ जाला ।

तंव अकस्मात जरेनें व्यापिला । मोहें मोहिला सर्वांपरी ॥ ७०० ॥

 

अपक्षीयते पा।चवा विकार । पावला दुःखाचा डोंगर ।

क्षुधेतृषेचा आतु थोर । वणवण पुर तृष्णेचा ॥ १ ॥

वली पलित येतां आंगासी । थोर होतसे कासाविसी ।

शुभ्र केश वेंचितां प्रतिदिवसीं । शंके जनांसि कळेल ॥ २ ॥

वृद्ध म्हणतां मरणभार । वाहे लज्जेचा डोंगर ।

वय चोरूनि मी चतुर । वयविचार थोडा मज ॥ ३ ॥

ऐसें म्हणे परी न निवर्ते । आत्मविचारीं मन रितें ।

विषय वासनांचि अति आर्ते । रिघें तेथें बलात्कारें ॥ ४ ॥

तया वार्धक्याचा वारा । आंगी बाणतांचि गा रघुवीरा ।

मोहाचेनि तो माजिरा । होये सैरा ममतेनी । ५ ॥

सकळ इंद्रियां क्षीणपण । बळतेज जाले क्षीण जाण ।

परीं चित्तीं अतिशय वणवण । काम पूर्ण कदा नव्हे ॥ ६ ॥

स्त्रीपुत्रादिक होती उदास । असतां द्रव्य नये हातांस ।

तेणें चिंता वाहे बहुवस । चित्तीं हव्यास वासनेचा ॥ ७ ॥

हातपाय होती खुळे । सौंदर्य ठायींच पळे ।

इंद्रियें सांडविली बळें । कोणी कळवळें ऐसें नाही ॥ ८ ॥

सर्वांसि उबग होये । म्हणती म्हातारा वांचला आहे ।

हा मरे तरी बरवें पाहे । नवसिये नवसित ॥ ९ ॥

रात्रंदिवस खोकतां उजागरा । म्हणती रात्रीं जागवी म्हातारा ।

कंपु सुटला सर्व शरीरा । आयुष्य मातेरा सर केला ॥ ७१० ॥

काठीं टेंकणें धरितु आहे । तरी चालतां चाचरी जाये ।

म्हणे देव कोठें गेला आहे । मृत्यु कां न ये मजलागीं ॥ ११ ॥

ऐसा कष्टे नानापरी । अनेक व्याधी उठिती शरीरीं ।

अतिदुःखाच्या डोंगरीं । पडे भारी शोकयुक्त ॥ १२ ॥

तरी मोह न संडी स्त्रीपुत्रांचा । सुना नातू सोस पशूंचा ।

म्हणे हा सर्व प्रपंचु आमुचा । परी उपरतीचा लेशु नाहीं ॥ १३ ॥

हें किती सांगावें गा रघुपति । या अनुभवाची सकळां प्राप्ति ।

येक स्वयें भोगिताती । तरुण देखती आणिकांचा ॥ १४ ॥

जें प्रकट जगामाझारी । तेंचि तें किती बोलावें वैखरी ।

अपूर्वार्था बोलिजे तें तरी । सर्वांपरी उत्तमोत्तम ॥ १५ ॥

तरी अपूर्वार्थ तो ऐसा असे । जो कोण्हासि कळलां नसे ।

तोचि उपदेशीं सर्वांशे । अनुभव नसे लोकां ज्याचा ॥ १६ ॥

तो परमार्थ अतिगुप्त । सर्व लोकांसि नाहीं प्राप्त ।

यालागीं न बोलणें हा पुरुषार्थ । येरु व्यर्थ शीण करणें ॥ १७ ॥

जें लोकांमाजी प्रगट आहे । ज्याचा अनुभव सकळांसि होये ।

त्याचा अनुवाद करूनि काये । व्यर्थ वाचे इंद्रिय शिणवावें ॥ १८ ॥

परी याचें कारण रघुपति । इतुकेंचि आहे विश्वमूर्ति ।

ऐसें वैराग्य ज्या शिष्याप्रति । स्मरे चित्तीं संसारदुःख ॥ १९ ॥

तोचि जाण वैराग्यवंत । त्यासि ज्ञानोपदेश कीजे त्वरित ।

हें न स्मरे जो किंचित । त्यालागीं हा अर्थ निरूपिला ॥ ७२० ॥

जो कीं अत्यंत अज्ञानी जन । अनुभविलें दुःख नेणतो जाण ।

तयालागीं केलें कथन । आइक पूर्ण वैराग्य हें ॥ २१ ॥

तेंचि वैराग्य कसें । हें सांगावयाचेनि मिसें ।

दुःखदर्शन आपैसें । अवस्थाविशेषें सांगावया ॥ २२ ॥

यालागीं प्रकटाचाचि अनुवाद । केलिया सर्वथा नाहीं बाध ।

जे वैराग्यार्थ नेणती अतिमंद । त्यांसि विशद करणें लागे ॥ २३ ॥

जे स्वयेंचि वैराग्यवंत आपण । तयांप्रति नलगे हें निरूपण ।

षड्‌विकारीं दुःख दारुण । सांगा या खूण मंदांप्रति ॥ २४ ॥

अपक्षियते पांचवा विकार । तें जाण वार्धक्य अति थोर ।

महादुःख अतिदुर्धर । नाहीं पार सांगतां ॥ २५ ॥

देहचि तंव दुःखाचा राशि । तेथ वार्धक्य तें पात्र चिळसी ।

येणें देणें सर्व दुःखासी । नाहीं पापासि मर्यादा ॥ २६ ॥

विनश्यति हा षड्‌विकारु । तेथें मरण तें दुःखाचा डोंगरु ।

तें सांगतां भय थोरु । नाहीं पारु म्हणोनियां ॥ २७ ॥

जितुकें आपुलें होतें मानिलें । तें वृद्धपणीं सकळ राहिलें ।

मग मरणासि काय उरलें । उपेगा गेलें कवणासि ॥ २८ ॥

मरणा एवढे दुःखरासि । कोठें नाहीं गा परियेसीं ।

तें सांगतां वाचेसि । उरी कैसी उरेल ॥ २९ ॥

स्त्री पुत्र सकळ सोयरीं । तन धन तें राहिलें दुरी ।

तो वोढिजेतसे यमकिंकरी । ते दुःख भारी काय सांगों ॥ ७३० ॥

तेणें दुःख बोभा‍ऊं जाये । तंव वाचा राहिली उपेगा नये ।

काकुळती आपुल्याकडे पाहे । ते चंद्री होये म्हणती सकळें ॥ ३१ ॥

पाहतां बोलतां सांगतां । नये परी विकार इंद्रियां समस्तां ।

तेणें अतिबीभत्स दिसतां । भय समस्तां उपजत ॥ ३२ ॥

तो काकुलती सांगावया करी । येर म्हणती लागली चंद्री ।

बोलावया मुख पसरी । म्हणती खरी मरणवेळा ॥ ३३ ॥

दुःखें हातपाये खोडी । शरीर वळे मुरकुंडी ।

मळमूत्रें करितु चरफडी । लाळ तोंडीं अनिवार ॥ ३४ ॥

मरणाचें दुःख ऐसें । तें सांगतां नये अतिसोसें ।

अल्पचि सांगितलें असे । जाणावया सकळांते ॥ ३५ ॥

पडिकारांचे दुःख ऐसें । तें सदा स्मरतुजाय मानसें ।

हेंचि वैराग्य विशेषें । सर्वदा असे जयासी ॥ ३६ ॥

ऐसें देहादिसर्व दृश्यजात । तें देखें दुःखभरित ।

तेणें उदास वृत्ति संतत । अनासक्त सर्वदा जो ॥ ३७ ॥

ऐसा जो वैराग्यवंत । आणि सच्छिष्य जो पूर्वोक्त ।

यालागीं सांगिजेल ज्ञानार्थ । तोचि यथार्थ ज्ञानमहिमा ॥ ३८ ॥

ऐसिया सत्पात्र सच्छिष्यासी । न पुसतां ज्ञान सांगावे हृषीकेशी ।

तया बोलिजे ज्ञानशब्दासी । येरु उपदेशीं सदा रिता ॥ ३९ ॥

बीज तें बीज नव्हे जाण । जें असत्क्षेत्रीं पेरीलें जाण ।

फळ नये ऋतूविण । कोटि प्रयत्‍न करितांही ॥ ७४० ॥

म्हणोनि बीजशब्दीं तें बोलिलें ज्ञान । त्यासि सत्क्षेत्र सच्छिष्य निपुण ।

तेथ वाही तें वैराग्य पूर्ण । श्रद्धा जाण ओलावा ॥ ४१ ॥

तिये भूमीसि जें पेरिलें । तेंचि बीजशब्दें बोलिलें ।

तेणे अद्‍भुत विस्तारिलें । अपरिमित फळें ॥ ४२ ॥

अगा सद्‍बीज जरी जालें । उखरीं न वाहितां पेरिलें ।

तें बीजचि परी वायां गेलें । नाही फळलें म्हणोनी ॥ ४३ ॥

यालागी बीज तें बीज नव्हे । तें सत्क्षेत्रेंविण वायां जाये ।

तैसें असच्छिष्या दिधलें होये । तें विज्ञान नोहे सर्वार्थें ॥ ४४ ॥

नाहीं वैराग्य ज्या शिष्यासी । ज्ञान वायां जाय सांगितलें त्यासी ।

यालागीं ज्ञानशब्द विज्ञानासी । न घडे सर्वांशीं रघुराया ॥ ४५ ।

सच्छिष्यवृक्षजही असिला । परी वैराग्यऋतुभरें नाहीं मांडला ।

तऱ्ही कदा नये बोध फळा । जऱ्हीं सिंजला शास्त्रजलें ॥ ४६ ॥

यालागीं सच्छिष्य आणि वैराग्यवंतु । सांगतांचि ज्ञान चढे त्याच्या हातु ।

म्हणोनि तें विज्ञान हा फलितार्थु । निश्चितार्थु बोलिला ॥ ४७ ॥

तें वैराग्य नव्हें निश्चित । जें खंडन पावें अखंडित ।

दुःखकाळीं वैराग्यवंत । सुखीं आसक्त विषयांसी ॥ ४८ ॥

यालागीं तेंच वैराग्य गा रघुनाथा । जें अवस्थात्रयीं न नाशे सर्वथा ।

पाठीच लागे गा दवडितां । ते अखंडता वैराग्याची ॥ ४९ ॥

प्राप्त जालियाही इंद्रियार्थ । शोभनाध्यासु न करी चित्त ।

नश्वरत्वें वैरस्य भासत । नव्हे उद्यत कोण्हे समयीं ॥ ७५० ॥

हेचि वैराग्याची अखंडता । शिष्याप्रति अखंड उपदेशितां ।

विमुख होये इंद्रियार्था । जैसी पतिव्रता परपुरुषीं ॥ ५१ ॥

कां ज्ञाननिष्ठासि महासिद्धि । प्राप्त जालियाही नव्हे उच्च बुद्धि ।

वोसंडोनि त्रिशुद्धि । अखंड बोधीं बोधला जो ॥ ५२ ॥

कां विषें रांधिली षड्रसान्नें । तें जेवणार जरी बरवें जाणें ।

तो लोटोनि पळे भाणें । न परते कोण्हें पायां पडतां ॥ ५३ ॥

परिणाम देखोनि दुःखांत । चिळस मानी जयाचें चित्त ।

आवचटें पाय पडला कश्मलांत । चिळस जन्मांत विसरेना ॥ ५४ ॥

जरी मृत्तिका जळें धुतला । वरी चंदनादिकीं चर्चिला ।

परी विसरेना त्या कश्मलाला । अति कंटाळला स्मरतांची ॥ ५५ ॥

तैसे विषय जरी टाकिले । ज्ञानाचे मार्गीं लागले ।

तेही चिळस नाहीं विसरले । विषय देखिले रम्य जरी ॥ ५६ ॥

ऐसें तेंचि तें वैराग्य जाण । शिष्यचित्तीं बाणे संपूर्ण ।

अखंडशब्दें नव्हे क्षीण । भोग संपूर्ण दावितांही ॥ ५७ ॥

ऐसा तोचि तो शास्त्रार्थ । सच्छिष्यासि बोध यथार्थ ।

शास्त्राचा हा फलितार्थ । ज्ञान हस्तगत तत्काळ होये ॥ ५८ ॥

या श्लोकाचा मतितार्थ इतुका । परियेसीं गा रघुतिलका ।

सार्थकता जेचि ज्ञान टिळका । सच्छिष्य निका प्रबोधिजे ॥ ५९ ॥

येथ येकचि कारण गा रघुपति । जरी झाली शास्त्रव्युत्पत्ति ।

आणि गुरुही उपदेश करिती । परी नसतां शुद्ध मति न फळे शिष्या ॥ ७६० ॥

शुद्ध मति नसतां । तो उपदेशु जाय रिता ।

परी गुरुशास्त्राचा बोधकर्ता । कदा कल्पांता घडेना कीं ॥ ६१ ॥

शिष्य असतां अशुद्धमति । तरी गुरु शास्त्रें काय करिती ।

जरी स्वयें आला लक्ष्मीपति । तरी स्वरूप प्राप्ति न करवे ॥ ६२ ।

हेंचि करावया निरूपण । श्लोकद्वय श्रीवसिष्ठ आपण ।

बोलती तें ऐकाग्र मन । संतीं करून आयिकावें ॥ ६३ ॥

 

उपदेशक्रमो राम व्यवस्थामात्रपालनम ।

ज्ञप्तेस्तु कारणं शुद्धा शिष्यप्रज्ञैव केवला ॥

 

अगा एक शिष्य एक गुरु । गुरु शिष्याकरी उपदेशाचारु ।

हा ईश्वरापासूनि व्यवहारु । उत्तरोत्तरु चालिला असे ॥ ६४ ॥

प्रबुद्धें अबुद्ध बोधवावा । जागृतें प्रसुप्त चेतवावा ।

हा परंपराचारु पाळावा । परी आपुल्या भावा आपण येत ॥ ६५ ॥

एक निरंजनीं असे निजेला । त्यासि चेतवावया कोण गेला ।

चेता चेतविता स्वयेंचि जाला । नाहीं केला सावधु कोण्हे ॥ ६६ ॥

तैसा अज्ञानें जो दाटला । तोचि सामग्रीनें उवा‍इला ।

वैराग्यादि सकळ मेळा । करी येकवळा आपणचि ॥ ६७ ॥

तया सद्‍बुद्धि कवणें दिधली । शमदमादिसंपत्ति कैसी आली ।

सत्संगति कैसी लाधली । कोणें केली धांवाधांवी ॥ ६८ ॥

तेव्हां सद्गुरु नाहीं आला । नाहीं अ।अन्तरीं विवेक उपजला ।

विषयांचा कंटाळा । कोणे लिहिला त्याचे ह्रुदयीं ॥ ६९ ॥

जरी सद्‍गुरु कारण यासी । तरी पितरचि गुरु बाळकासी ।

ते विद्यादि प्रवर्तविती संसारासी । तो तयासी उदास ॥ ७७० ॥

मारूनि स्वव्यापार शिकविती । तो तेंचि कांहीं न घे चित्तीं ।

शास्त्रश्रवणीं अति‍आर्ति । साधुसंगति आवडे ॥ ७१ ॥

साधूपासूनि उठवूनि नेति । स्व‍उद्यमीं प्रवर्त्तविती ।

परी तें कांहींच न लगे चित्तीं । करी पुढती तेंचि स्वयें ॥ ७२ ॥

स्नान संध्या करूं नेदिती । दर्भपाणि झाला पां म्हणती ।

जपतपादि सांडविती । परी त्याची मति परतेना ॥ ७३ ॥

अथवा सद्विद्याकर्म शिकवितां । विपरीतचि आचरे तत्वतां ।

नाना प्रयत्‍नही करितां । उच्छृंखलता अधिकचि ॥ ७४ ॥

ऐसा पूर्वकर्माचेनि संस्कारें । सत्कर्मींचि बुद्धि प्रसरे ।

तेथ कोण कोणें प्रकारे । सांग पुरें उपदेशिले ॥ ७५ ॥

यालागीं सद्‍बुद्धीसि कारण । आपला आपणचि जाण ।

यदर्थीं श्रीभगवंत आपण । सांगे खूण अर्जुनासी ॥ ७६ ॥

 

संमति श्लोक ॥ आत्मैव ह्यात्मनो बंधुरात्मैव रिपुरात्मनः ।

बंधुरात्मात्मनस्तत्स्य येनात्मैवात्मनाजितः ॥

 

यालागीं गा रघुपती । मुख्य कारण गा ज्ञानाप्रति ।

अतिशुद्ध शिष्याची मती । स्वरूपस्थिति जेणें लाभे ॥ ७७ ॥

एवकारें ज्ञानाप्रति कारण । शिष्यप्रज्ञाचि सूचिली जाण ।

उपदेशक्रमु तो पाळण । विधिमात्र जाण रघुनाथा ॥ ७८ ॥

शिष्यासि नसता शुद्ध प्रज्ञा । गुरुनें उपदेशिल्या ज्ञाना ।

तरी व्यर्थ शीणु गा ज्ञाना । न घडे सज्ञाना ज्ञानाची ॥ ७९ ॥

शिष्याची शुद्ध मती असतां । साधन चतुष्टय अतितीव्रता ।

येथें गुरूनें महावाक्य बोधितां । अपरोक्षता तात्काळ होये ॥ ७८० ॥

तेथें गुरुसि न लगती आयास । करणें न लगे योगाभ्यास ।

आत्मा स्वयंभ प्रकाश । विश्वाभास परमानंदें ॥ ८१ ॥

 

न शास्त्रैनापि गुरुणा दृश्यते परमेश्वरः ।

दृश्यते स्वात्मनैवात्मा स्वया सत्वस्थया धिया ॥ १० ॥

 

नानाशास्त्र अथवा गुरुनें जाण । नव्हे कदा आत्मदर्शन ।

देखिजे आपणा आपण । साह्य पूर्ण सात्विक बुद्धि ॥ ८२ ॥

नव्हतां शिष्याची शुद्ध मति । जऱ्ही नानाशास्त्रें अभ्यासिजेती ।

अथवा सद्‍गुरु स्वयें उपदेशिती । परी स्वरूपप्राप्ति कदा नव्हे ॥ ८३ ॥

तेथें वरकड साधनांचा पाड काये । जे स्वरूपप्राप्तीकरितां पाहे ।

करितांही अनेक उपाये । हाता नये ब्रह्मज्ञान ॥ ८४ ॥

तेथें रघुनाथ म्हणती श्रीगुरुमूर्ति । साधन अंतरंग शास्त्र व्युत्पत्ति ।

तेणें नव्हे ब्रह्मप्राप्ति । या बोलाची जिती बहु ॥ ८५ ॥

सद्‍गुरुदर्शनेंचि स्वरूपप्राप्ति । ते उपदेशितांही नव्हे हे विप्रतिपत्ति ।

हें ऐकोनियां माझिया चित्तीं । संशयप्राप्ति जाली असे ॥ ८६ ॥

आत्मप्राप्तिचें मुख्य कारण । सद्‍गुरु आणि शास्त्रश्रवण ।

तेणेंही नव्हे संशय पूर्ण । उद्विग्न मन गुरुराया ॥ ८७ ॥

मुख्य साधनप्राप्ति असतां । स्वरूप कां न प्रकाशे गुरुनाथा ।

शिष्यप्रज्ञेची शुद्धता । कां अपेक्षितां मुख्यत्वें ॥ ८८ ॥

आत्मा काय अप्रकाशक असे । येही साधनीं न प्रकाशे ।

शिष्यप्रज्ञेचें कारण कायिसें । मज सावकासें सांगावें ॥ ८९ ॥

तंव वसिष्ठ म्हणती परियेसीं । सांगेन विवंचना तुजपासीं ।

आयिक येकाग्र मानसीं । जेणें तुजपासीं संशय नुरे ॥ ७९० ॥

आत्मा स्वयें स्वप्रकाश । साधनें प्रकाशती काय त्यास ।

तो आपणा आपण स्वप्रकाश । परप्रकाश कदा नव्हे ॥ ९१ ॥

तूं म्हणसी आत्मा स्वयेंचि प्रकाशे । तरी सर्वां जना कां न दिसे ।

कायसें अज्ञानाचें पिसें । विश्व भ्रंशे कोणा अर्था ॥ ९२ ॥

आत्मा स्वप्रकाश रघुनाथा । या बोला नाहीं गा अन्यथा ।

परी अज्ञान न तुटे गा सर्वथा । जाण तत्वता गुरुवाक्येंविण ॥ ९३ ॥

तें गुरुवाक्यही आलें हाता । परी साह्य बुद्धि पाहिजे सत्वस्था ।

बुद्धिसि वाक्याची व्यंजकता । तेणें तत्वता अज्ञान तुटे ॥ ९४ ॥

उपशमात्मक जो सत्वगुण । तेणें अतिशुद्ध बुद्धिज तीक्ष्ण ।

ते अंतर्मुख होतांचि समूळ अज्ञान । भस्मांत पूर्ण हो‍ऊनि जाये ॥ ९५ ॥

मंत्रौपस्थानीं बुद्धिशास्त्र जाण । गुरुवाक्य अग्नीसि व्यंजकपण ।

अग्नि लागतांचि मंत्रपाषाण । करी कारण आपुलें ॥ ९६ ॥

मंत्रौषध नसतांचि तीक्ष्ण । काय करी गुरुवाक्य दीपन ।

तैसें दुसतें शास्त्रश्रवण । अकारण दोन्ही होती ॥ ९७ ॥

यालागीं सद्‍गुरु आणि शास्त्रश्रवण । हें आत्मप्राप्तीचें मुख्य कारण ।

परी शिष्यप्रज्ञा नव्हतां जाण । नव्हे ज्ञान यालागीं ॥ ९८ ॥

आणि प्रतिबंध जो होता अज्ञान । तें निरसलें न लगतां क्षण ।

उरे आत्मस्वरूप परिपूर्ण । स्वप्रकाशघन स्वप्रकाशें ॥ ९९ ॥

यालागीं शिष्यबुद्धीची कारणता । मुख्य बोलिली गा रघुनाथा ।

आत्मा स्वप्रकाश तत्वता । दोन्ही कथा निरूपिल्या ॥ ८०० ॥

म्हणौनि आत्मदर्शनीं शुद्ध मति । शिष्यासि पाहिजे गा रघुपति ।

तेचि ज्ञानाची उत्पत्ति । झाल्या कल्पांति नासेना ॥ १ ॥

या ज्ञानाचें सामर्थ्य ऐक । एकवार जालिया सम्यक ।

न नासे गा येकायेक । वाढे अधिक सतेजपणें ॥ २ ॥

 

सर्वा बहिःकला जंतोरनभ्यासेन नश्यति ।

इयं ज्ञानकला त्वंतः सकृज्जाताभिवर्द्धते ॥

 

प्राणियांच्या सर्व बहिःकला । त्या अनभ्यासें नासती सकळा ।

सकृत जालिया ज्ञानकळा । वाढे सोज्वळा प्रकाशपणें ॥ ३ ॥

सकळ लोक अभ्यास करिती । चौदा विद्या चौसष्ट कळा शिकती ।

त्या अभ्यासेंविण नाशती । आइक रघुपति सांगैन ॥ ४ ॥

अगा सकळ विद्यांचे अधिष्ठान । सकळांची उत्पत्ति जेथून ।

सकळांचे मूळभूत कारण । सकळां प्रमाण हा वेदु ॥ ५ ॥

तो वेदु प्रयासेंकरुनी । अभ्यास करिती अनुदिनीं ।

तोही विपक्ष अभ्यासेंवांचुनी । जाती विसरोनि क्षणमात्रें ॥ ६ ॥

तेथें इतर विद्या ज्या ज्या असती । ज्यांसि नानाप्रयास करिती ।

तें नाशे गा रघुपति । विस्मय चित्तीं काय होय ॥ ७ ॥

जेथ वेद विसरला म्हणती । नाठवे शास्त्रांची व्युत्पत्ति ।

स्तोत्रें शिकलो त्यांची मति । न स्फुरती अनाभ्यासे ॥ ८ ॥

नानाभाषा शिकती बोलती । त्या अनाभ्यासे विसरलो म्हणती ।

एवं किती बोलावी व्युत्पत्ति । सर्वही नाशती अनभ्यासे ॥ ९ ॥

बहिःकळा म्हणिजती ते काय । अंतःशब्दें बोलिजें ते काय ।

बाह्यनाशे अंतराची बुद्धि होय । कारण काय गुरुवर्या ॥ ८१० ॥

ऐसिया आक्षेपासि उत्तर । देता जाला वसिष्ठ अतिचतुर ।

आयिक याचाही विचार । सविस्तर सांगेन ॥ ११ ॥

तरी बाह्य जितुके बोलिजे । तें तें दृश्यप्रपंच म्हणिजे ।

अंतःशब्दें ब्रह्म सहजें । हे खूण जाणिजे रघुराज ॥ १२ ॥

मनबुद्ध्यादिकांसि जे ज्ञेयज्ञान । तें तें दृश्यप्रपंच जाण ।

म्हणोनि बाह्य हें अभिधान । बोले प्रमाण उपनिषदें ॥ १३ ॥

इंद्रियें जो ग्राह्य पदार्थ । तो बहिःशब्दें हा फलितार्थ ।

इंद्रियां नेघवे अंतरर्थ । ऐसा समर्थ वेदु बोले ॥ १४ ॥

तेंचि अतिनिदर्शन । रघुनाथा तुज सांगेन ।

जें वेदु बोलिला आपण । तेंचि निर्वाण श्रुति वाक्य ॥ १५ ॥

 

संमति श्लोक । परांचि खानि व्यतृणत्स्वयंभूस्तस्मात्पराङ पश्यति नांतरात्मा ॥

 

स्वयंभूशब्दें चतुरानन । तेणें बहिर्मुख केलिया इंद्रियें मन ।

म्हण‍ऊनि तीं बाह्य देखती जाण । अंतरखूण नेणती ॥ १६ ॥

म्हण‍ऊनि इंद्रिय प्रकाशतें दृश्यजात । याचें अंतर तें ब्रह्म सदोदित ।

तें सर्वांचे प्रकाशक साक्षिभूत । अंतर म्हणिजे तयालागी ॥ १७ ॥

जें सकळांचें प्रकाशक । जया नाहीं सामान्य विशेख ।

म्हण‍ऊनि अंतःशब्दें सम्यक । बोलती देख परब्रह्म ॥ १८ ॥

त्यासि विषयीं करिजे ज्ञान । तें तंव अंतर सर्वाहून ।

जया ब्रह्मेंसि सांन्निध्यपण । तेचि खूण अंतराची ॥ १९ ॥

एकापरीस एक अंतर । ऐसा शास्त्रही करी निर्धार ।

अर्जुनासि सर्वेश्वर । यादववर बोलिला ॥ ८२० ॥

 

संमति श्लोक । इंद्रियाणि पराण्याहुरिंद्रियेभ्यः परं मनः ।

मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः ॥

 

बाह्य प्रंपचाहून जाण । देह तो आंतर सर्वांहून ।

देहापरीस इंद्रियगण । याहूनि मन आंतर असे ॥ २१ ॥

मनाहूनि बुद्धि आंतर । बुद्धिहूनि ब्रह्म निर्विकार ।

यालागीं सर्वांचेंही आंतर । ब्रह्म साचार न चुके ॥ २२ ॥

शुद्ध बुद्धिची जे वृत्ति । तियेसिचि ज्ञान बोलती ।

तें ज्ञान आंतर सर्वार्थी । जाण सीतापति रघुवर्या ॥ २३ ॥

यालागीं अंतरपणे श्रेष्ठ ज्ञान । बहिःकळा बाह्यत्वें हीन ।

अंतरासी सत्यत्वें बुद्धि जाण । बाह्य ते क्षीण असत्यत्वें ॥ २४ ॥

बाह्य असत्य सर्व कळा । अनाभ्यासें नाशती सकळां ।

अंतरसत्यत्वें वाढे ज्ञानकळा । येक वेळ जालिया ॥ २५ ॥

ऐसें ज्ञान तें गुरुविण । सर्वथा नुपजे गा जाण ।

केलियाही कोटी प्रयत्‍न । शास्त्रश्रवण जरी केलें ॥ २६ ॥

पूर्वश्लोकीं काय सूचिलें । जऱ्ही गुरु अथवा शास्त्र जालें ।

तऱ्ही शिष्यासि न वचे बोधिलें । कारण बोलिलें शिष्यप्रज्ञ ॥ २७ ॥

जऱ्ही परीस सगुण जाला । पूर्ण सामर्थ्यें आथिला ।

जरी पाषाणीं लाविला । तरी काय तयाला सुवर्ण करी ॥ २८ ॥

परिसाचें सामर्थ्य तो यथार्थु । परी पाहिजे तयासि अष्टधातु ।

तें लोह अथवा नीचांतु । तऱ्ही निभ्रांतु सुवर्ण करी ॥ २९ ॥

तैसा गुरु आणि शास्त्रमहिमा । ते तंव न चुके गा मेघश्यामा ।

परी शिष्य शुद्ध वीरोत्तमा । पाहिजे रामा शुद्धमति ॥ ८३० ॥

जऱ्ही गुरु अतिकुशल जाला । तऱ्ही बोधील मनुष्याला ।

परी पशु आणोनि हेला । न वचे बोधिला नानाउक्ति ॥ ३१ ॥

शास्त्रव्युत्पत्ति प्राज्ञासी । परी केल्या नव्हती मूर्खासी ।

यालागी कारण शिष्यप्रज्ञेसी । ज्ञानाभ्यासीं बोलिलें ॥ ३२ ॥

परी असें ज्ञानें शुद्ध जाला । शास्त्राभ्यासुही बरवा केला ।

तरी सद्‍गुरुवांचूनि बोधिला । नाहीं देखिला तिहीं लोकीं ॥ ३३ ॥

अज्ञानें अपरोक्षीं भ्रम जाला । तो अपरोक्षानुभव पाहिजे केला ।

ऐसा अपरोक्षानुभव गुरु वेगळा । नाहीं देखिला रघुनाथा ॥ ३४ ॥

गुरुवेगळे जरी होय ज्ञान । शिष्यप्रज्ञाचि कारण ।

तरी सद्‍गुरु सेवावा हे वचन । वेद प्रमाण काय बोले ॥ ३५ ॥

आणि मागें साधुमहिमान बोलिलें । तें सकळ गुरुसंगेचि पावले ।

परी गुरुविण ज्ञान जालें । ऐसे न बोले कोणीही ॥ ३६ ॥

यदर्थीं वचनें बोलावीं किती । स्वयें श्रुतिही असें बोलती ।

तेंचि आइकें एकाग्रमति । तुजप्रति कांहीं सांगों ॥ ३७ ।

 

संमति श्रुति ॥ तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम ॥

आचार्यवान्पुरुषो वेद ॥ नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्तोऽन्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्टा ॥

संमति श्लोक ॥ यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ ।

तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाश्यंते महात्मनः ॥

 

ऐसेंचि श्रीकृष्णनाथु । अर्जुनासि गीता सांगतु ।

चतुर्थाध्यायीं हे मातु । म्हणे शरणांगतु गुरूसि होईं ॥ ३८ ॥

 

संमति श्लोक ॥ तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया ।

उपदेक्ष्यंति ये ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिनः ॥

 

ऐसेंचि कृष्ण ब्रह्ममूर्ति । एकादशीं बोले उद्धवाप्रति ।

सद्‍गुरु तो माझीच मूर्ति । अनन्यगति भजावें ॥ ३९ ॥

 

संमति श्लोक ॥ आचार्यं मां विजानीयान्नावमन्येत कर्हिचित ।

न मर्त्यबुद्ध्या सूयेत सर्वदेवमयो गुरुः ॥

तस्माद्‍गुरुं प्रपद्येत जिक्षासुः श्रेय उत्तमम ।

शाब्दे परे च निष्णातं ब्रह्मण्युपशमाश्रयम ।

एतत्सर्वं गुरोर्भक्त्या पुरुषोह्यंजसा जयेत ।

यस्य साक्षाद्‍भगवति ज्ञानदीपप्रदे गुरौ ।

मर्त्यासद्धीः श्रुतं तस्य सर्वं कुंजरशौचवत ॥

 

ऐसें अनेका शास्त्रीं निरूपण । अपरोक्ष ज्ञानासि गुरूचि कारण ।

गुरूवेगळें सर्वही अनुमान । न पवे खूण अनुभवाची ॥ ८४० ॥

जऱ्ही सर्व शास्त्र मुखोद्‍गत जालें । तेणें परोक्ष ज्ञानही हाता आलें ।

परी स्वरूप न प्रकाशे कांहीं केलें । सद्‍गुरुबोलें वांचुनी ॥ ४१ ॥

 

संमति श्लोक । नैषां मतिस्तावदुरुक्रमांघ्रिं स्पृशत्यनर्थापगमो यदर्थः ।

महीयसां पादरजोभिषेकं निष्किंचनानां न वृणीत यावत ॥

 

जऱ्ही जालें शास्त्र श्रवण । प्रज्ञा जाली तीव्र दारुण ।

तऱ्ही न कळे स्वरूपस्पर्शन । कल्पांतीं जाण रघुनाथा ॥ ४२ ॥

अगा सद्‍गुरुचि चरणधुळि । तेणें न करी जंव आंघोळि ।

तंव बुद्धि स्वरूपाजवळि । कोण्हे काळीं न जाय रामा ॥ ४३ ॥

यालागीं सद्‍गुरुवांचून । अपरोक्षानुभव नव्हे जाण ।

न तुटे मिथ्या भ्रम अज्ञान । नव्हतां शरण अनन्य भावें ॥ ४४ ॥

 

स्वकंठेपि स्थितं वस्तु यथा न प्राप्यते भ्रमात ।

भ्रमांते तद्वदात्मापि गुरुवाक्यतः ॥

 

जऱ्ही आपणचि आत्मा सयंप्रकाश । गुप्त नव्हे उघड उदास ।

ज्याचेनि भासें सर्व भास । इंद्रियें सावकाश वर्तती ॥ ४५ ॥

सकळ इंद्रियांचे वर्त्तन । नव्हे आत्मसत्तेविण ।

सर्वदा सर्वांचें करी भान । जो परिपूर्ण सर्वात्मकु ॥ ४६ ॥

तो आत्मा स्वयें आपण । सर्वसाक्षी अपरोक्ष जाण ।

त्यातेंचि नेणिजे हें विचित्रपण । नेणतां खूण सद्‍गुरुची ॥ ४७ ॥

यालागीं सद्‍गुरुवांचोनी । अपरोक्षता नव्हे भरंवसेनी ।

जैसे दहा पुरुष असतां एकपणीं । आपणा न मनी भ्रमपणें ॥ ४८ ॥

दहा समागमीं ग्रामांतरा । एकत्र चालले गा रघुवीरा ।

मार्गीं मोजिती तंव नव लेखाचारा । दहावा खरा चुकलासे ॥ ४९ ॥

तो नवांजणातेंची गणी । आपण दहावा भ्रमें न गणी ।

चुकुर होय तये क्षणीं । न देखे नयनीं दहावा पुरुषु ॥ ८५० ॥

मग तो प्राणांत करी व्यथा । परी आपणा न गणी सर्वथा ।

तंव कोणी‍एक आला अवचिता । सांगती व्यथा तयाप्रति ॥ ५१ ॥

तो मागुता गणवी तयांसी । तंव तो नवांसिचि मोजी परियेसी ।

येरु हातीं धरूनि दावी त्यासी । दशम 'त्वमसि' म्हणोनियां ॥ ५२ ॥

तेव्हां तो भ्रमातें विसरला । आपण आपणा प्राप्त जाला ।

म्हणे तूं उपकारी गा भला । मजचि मजला भेटविलें ॥ ५३ ॥

तेणें तुझिया उपकारा उत्तीर्ण । आतां मी कैसा होईन ।

अनादिभ्रम दूर करून । आपणा आपण भेटविलें ॥ ५४ ॥

मी असतां आपण । कोण भ्रम जाला पूर्ण ।

विसरलों माझें मीपण । शोक दारुण करित होतों ॥ ५५ ॥

त्या शोकाचें कारण । भ्रमरूप जें अज्ञान ।

तें तुवां निरसिलें न लागतां क्षण । हातीं धरून मज दिधलें ॥ ५६ ॥

तैसा आत्माचि असतां आपण । अपरोक्ष सिद्ध जाण ।

परी प्राप्त नव्हे सद्‍गुरुविण । जाण ती खूण तोचि दावी ॥ ५७ ॥

जैसे आपुले स्वकंठींचें चामिकर । अथवा मणि वस्तु सुंदर हार ।

असतांचि भ्रम थोर । विस्मरण फार जैसें होये ॥ ५८ ॥

असोनि त्यालागीं चुकुर होती । इतस्ततः भ्रमें पाहती ।

येकें दाखविल्या भ्रमांती । वस्तु पावती स्वकंठींची ॥ ५९ ॥

तैसा हा जंव भ्रम आहे । तंव स्वस्वरूप प्राप्त नोहे ।

सद्‍गुरुवचनें भ्रम जाये । तरी सिद्धचि होये आपणा आपण ॥ ८६० ॥

हें निरूपण केलें तुजप्रति । गुरूविण नाहीं स्वस्वरूपप्राप्ति ।

गुरुभजनें ज्या वस्तु प्राप्य अंतीं । धन्य त्रिजगतीं ते पुरुष ॥ ६१ ॥

आता नरदेह पावलियावरी । हे स्वस्वरूप नेणती ये शरीरीं ।

ते व्यर्थ जन्मले संसारीं । आइक रावणारी सांगेन ॥ ६२ ॥

त्याचें श्लोकद्वय निरूपण । आइक रघुनाथा सांगेन ।

वोजे लावया अज्ञानजन । त्यांचें निंदन करिजेत ॥ ६३ ॥

 

स्वस्वरूपमजनन्वै जनोऽयं दैववर्जितः ।

विषयेपि सुखं वेत्ति पश्चात्पाके विषान्नवत ॥

 

स्वस्वरूप नेणता जो जन । ज्या कारणास्तव तो दैवहीन ।

विषयींच सुख जाणे संपूर्ण । जैसें विषान्न परिपाकें ॥ ६४ ॥

जो दैवें सांडिला नरु । हीनभाग्य करंटा निष्ठुरु ।

त्यासीच स्वस्वरूपीं विसरु । विषयीं भरु सुखालागीं ॥ ६५ ॥

परी विषय तें अतिदुःख । हें कांहीं केलीया नेणती मूर्ख ।

पांघुरविलें अल्प सुख । तेणें आळुक विषयीं सदा ॥ ६६ ॥

विषयीं सुख आहे म्हणती । ते अतिमूर्ख गा रघुपति ।

जे दुग्धाची चवी नेणती । तृणें धाती पशु जैसे ॥ ६७ ॥

विषयांच्या ठायीं दुःख आहे । हें सांगितल्याही ठावें नोहे ।

जैसी विषें रांधिली रसोये । भुकेला खाये नेणोनि ॥ ६८ ॥

मग विष आपण करी । जेवणारातें जिवें मारी ।

तैसा विषय सेवी तो दुःखसागरीं । भ्रमाच्या परी बुडोनि जाये ॥ ६९ ॥

मग नुमजे तेथूनि कोणेपरी । तळवट घे स्थावरांतरीं ।

 

नानायोनि भोगी भारी । अज्ञान पुरीं पडलिया ॥ ८७० ॥

 

 

incomplete ! may take a while !